Photo: Saleh Hussein

Ruangrupa: Η τέχνη ως πρακτική συμβίωσης

Η documenta 15 μόλις ξεκίνησε στο Κάσελ και εμείς μιλήσαμε με την ινδονησιακή επιμελητική ομάδα ruangrupa που υπόσχεται μια τελείως διαφορετική διοργάνωση.  

Ένα οικοσύστημα από συλλογικότητες προερχόμενες κυρίως από περιοχές που ανήκουν στον λεγόμενο «παγκόσμιο Νότο», την Ασία, την Ωκεανία, την Αφρική και τη Λατινική Αμερική, συνθέτει το περιβάλλον της documenta 15, που ανοίγει τις πύλες της για 100 ημέρες, από τις 18 Ιουνίου, στο Κάσελ της Γερμανίας.

Σερφάροντας στον πολύχρωμο ιστότοπό της, μια σειρά από άγνωστες λέξεις εμφανίζονται: lumbung, majelis, meydan, nongkrong, ruruhaus. Είναι λέξεις και όροι από τις πολλές και διαφορετικές γλώσσες που ομιλούνται στην documenta: Ινδονησιακή, Γαλλική, Γερμανική, Ισπανική, Αραβική, Μανδραρινική, Μαορί, Ταϊλανδική. Η Αγγλική δεν ομιλείται τόσο πολύ…

Το γλωσσάρι που περιλαμβάνεται στο site επεξηγεί ακόμη και το όνομα της ομάδας από την Ινδονησία που ανέλαβε την καλλιτεχνική διεύθυνση της documenta 15: ruangrupa, που σε ελεύθερη μετάφραση σημαίνει «χώρος τέχνης» ή «ορατός χώρος».

Η κολεκτίβα ruangrupa ξεκίνησε από μια παρέα φοιτητών σχολών καλών τεχνών από την Τζακάρτα το 2000. Είχε μόλις πέσει το αυταρχικό καθεστώς της «Νέας Τάξης» του δικτάτορα Σουχάρτο και τα νεαρά μέλη των ruangrupa μετέτρεπαν τα δωμάτιά τους σε ανοιχτούς δημόσιους χώρους, για να αφιερωθούν στην καλλιτεχνική πρακτική τους.

Σήμερα η ruangrupa, ως μη κερδοσκοπική οργάνωση πια, παρουσιάζει διακαλλιτεχνικά projects αλλά και εκθέσεις, φεστιβάλ και εργαστήρια, εμπλέκοντας την ευρύτερη κοινότητα. Παράλληλα, εκδίδει βιβλία και περιοδικά, ενώ συμμετέχει σε μεγάλες διοργανώσεις.

Η πρακτική τους βασίζεται σε μια ολιστική κοινωνική και βιωματική πρακτική που έχει τις ρίζες της στην ινδονησιακή κουλτούρα, όπου η φιλία, η αλληλεγγύη και η αίσθηση της κοινότητας έχουν εξέχουσα σημασία. Το μοντέλο ruangrupa, όπως έχει αναπτυχθεί τα τελευταία 20 χρόνια, είναι ένα οικοσύστημα μιας συνεργατικής κουλτούρας συμβίωσης, σύμφωνα με το οποίο διαμοιράζονται οικονομικούς και υλικούς πόρους, καθώς και άυλους, όπως χρόνο, ενέργεια και γνώση. Μόνο με αυτόν τον τρόπο πιστεύουν ότι μπορεί πραγματικά να ξεπεραστεί ο διαχωρισμός τέχνης και ζωής, όχι μόνο μέσα από αναπαραστάσεις έργων τέχνης, αλλά με την αληθινή, καθημερινή πρακτική, δουλεύοντας μέσα στην κοινωνία.  Ο πολυτιμότερος κοινός τους πλούτος είναι οι διαφορετικές προσεγγίσεις τους, τονίζουν.

Πριν από πέντε χρόνια, η ruangrupa μεγάλωσε. Μαζί με τις συλλογικότητες Serrum και Grafis Huru Hara, σχημάτισαν το «σχολείο», όπως ονομάζουν το Gudskul, και βρήκαν ένα μεγαλύτερο κτίριο, το οποίο τους στεγάζει όλους και μπορεί να περιγραφεί ως μια συλλογικότητα συλλογικοτήτων.

Εδώ, εφάρμοσαν για πρώτη φορά την έννοια του lumbung. Επί τη ευκαρία της documenta, τους αναζητήσαμε για μία συνέντευξη με αντικείμενο το πώς δούλεψαν για τη μεγάλη διοργάνωση.

Lumbung, όπως μια συλλογική αποθήκη ρυζιού 

Lumbung είναι η ινδονησιακή λέξη για τον κοινοτικό «αχυρώνα ρυζιού». Εδώ αποθηκεύεται η περίσσεια σοδειά για τις ανάγκες της κοινότητας. Τα μέλη της ruangrupa επέλεξαν να υιοθετήσουν τη συγκεκριμένη πρακτική στην documenta 15.

Workshop με τη ruangrupa και καλλιτεχνική ομάδα Photo: Nicolas Wefers

«Η δική μας μεταφορά του όρου αναφέρεται σε μια συλλογική τράπεζα όπου διαφορετικοί πόροι –όχι απαραίτητα οι ίδιοι– προσφέρονται και αποθηκεύονται. Το σημαντικό εδώ, λοιπόν, είναι να εξασφαλίσει τη βιωσιμότητά της και στη συνέχεια να ορίσει πόσο είναι το περίσσευμα και να το διαθέσει ανάλογα. Οπότε ό,τι είναι πλεόνασμα το μοιράζεται. Γι’ αυτό η έννοια της επάρκειας είναι πολύ σημαντική», περιγράφει o Farid Rakun, μέλος των ruangrupa εδώ και 19 χρόνια.

Σπούδασε αρχιτέκτονας αλλά «φοράει» διαφορετικά καπέλα, ανάλογα με το ποιος τον ρωτά, αστειεύεται. Γράφει, διδάσκει και ερευνά, ενώ έχει συνεργαστεί με μεγάλους πολιτιστικούς φορείς όπως το Κέντρο Πομπιντού, η Μπιενάλε της Βενετίας, του Σάο Πάολο, της Σάρτζα, το Dutch Art Institute. Σήμερα κατέχει και τη θέση του προσωρινού διευθυντή της Μπιενάλε της Τζακάρτα.

«Καλούμαστε να οραματιστούμε και να αναπτύξουμε τα εργαλεία για νέα μοντέλα βιωσιμότητας και πολιτιστικών πρακτικών. To lumbung», εξηγεί, «συνδυάζει ιδέες, γνώσεις, ανθρώπινους πόρους, χρηματοδότηση και βασίζεται σε συγκεκριμένες αξίες, τελετουργίες και οργανωτικές αρχές».

Οι βασικές αρχές πάνω στις οποίες βασίζεται το lumbung είναι: τοπικότητα, χιούμορ, γενναιοδωρία, ανεξαρτησία, διαφάνεια, επάρκεια και αναγέννηση (regeneration).

«Όχι, δεν χρησιμοποιούμε αυτές τις βασικές αξίες ως θεματικές ενότητες», ξεκαθαρίζει. «Δεν θα υπάρχει γωνιά αφιερωμένη στο χιούμορ! Από την αρχή προσπαθήσαμε και ζοριστήκαμε –είναι αλήθεια– να δουλέψουμε χωρίς να έχουμε ένα κεντρικό θέμα. Η documenta 15 δεν έχει τίτλο, γιατί θεωρούμε ότι οποιοσδήποτε τίτλος θέτει όρια και την περιορίζει».

«Το lumbung είναι μεθοδολογία εργασίας», συνεχίζει. «Δεν είναι απλώς η πρότασή μας για τη φετινή διοργάνωση της documenta. Είναι πολύ περισσότερο μια πρόσκληση προς τoν ίδιο τον θεσμό και τους συμμετέχοντες. Όταν, λοιπόν, μας επέλεξαν και αποφάσισαν να πάρουν μέρος σ’ αυτό το ταξίδι, εμείς προσκαλέσαμε ακόμη 14 ομάδες, γιατί μαζί τους θα μπορούσαμε να υλοποιήσουμε την πρακτική της συλλογικότητας σωστά».

Έτσι, η ruangrupa μαζί με τους πέντε επιμελητές (και στενούς συνεργάτες Gertrude Flentge, Frederikke Hansen, Lara Khaldi, Ayse Gulec και Andrea Linnenkohl), οι οποίοι συγκροτούν τη στενή καλλιτεχνική ομάδα, επέλεξαν να εμπλουτίσουν το επιμελητικό σχήμα συστήνοντας ένα διεθνές δίκτυο συλλογικοτήτων.

«Με κάποιες είχαμε συνεργαστεί, γνωρίζαμε την πρακτική τους και ξέραμε ότι, προσκαλώντας τους, θα έφερναν ένα ολόκληρο “οικοσύστημα”, τις δικές τους κοινότητες. Και, όπως λέμε, το “οικοσύστημα” είναι πάνω απ’ όλα».

Όλες επιλέχθηκαν λόγω των «εμπνευσμένων πρακτικών τους, της βαθιάς τους σχέσης με τις τοπικές κοινότητες, των πειραματικών οργανωτικών και οικονομικών προσεγγίσεών τους, που συμβαδίζουν με τις βασικές αρχές του lumbung».

Από την Παλαιστίνη έως την Κολομβία, το Μάλι, την ύπαιθρο της Ισπανίας και τους Μαορί της Νέας Ζηλανδίας, τα 14 μέλη του lumbung έχουν ενδιαφέρουσες πρακτικές να επιδείξουν. Οι Fondation Festival sur le Niger υπερηφανεύονται γιατί το φεστιβάλ τους είναι το μεγαλύτερο πολιτιστικό γεγονός στο Μάλι και, ευρύτερα, στη Δυτική Αφρική. Οι FAFSWAG είναι μια κολεκτίβα ιθαγενών Μαορί από τη Νέα Ζηλανδία, οι οποίοι μάχονται για την εκπροσώπηση των queer και των ιθαγενών στις δημιουργικές βιομηχανίες. Οι INLAND ξεκίνησαν διοργανώνοντας προγράμματα τέχνης και οικολογίας στα χωριά της Ισπανίας. Σήμερα συμβουλεύουν την Ευρωπαϊκή Ένωση για τη χρήση της τέχνης στις πολιτικές αγροτικής ανάπτυξης. Η ομάδα Jatiwangi art Factory προέρχεται από την ομώνυμη πόλη στη ΝΑ Ασία, που φημίζεται για την παραγωγή κεραμοποιίας της. Οι Britto Arts Trust έρχονται από την Ντάκα, την πρωτεύουσα του Μπαγκλαντές. Το Question of Funding είναι μια συλλογικότητα πολιτιστικών παραγωγών από την Παλαιστίνη. Το Wajukuu Art Project δραστηριοποιείται στη γειτονιά Lunga-Lunga της παραγκούπολης Mukuru στο Ναϊρόμπι.

Την Ευρώπη εκπροσωπούν οι OFF-Biennale από την Ουγγαρία, ο θεσμός που, προκειμένου να διατηρήσει την ανεξαρτησία και κυρίως την ελευθερία της έκφρασης, αρνείται κάθε κρατική χρηματοδότηση.

Οι Project Art Works με έδρα τη Μεγάλη Βρετανία είναι μια συλλογικότητα αποτελούμενη από νευροδιαφορικούς καλλιτέχνες και ακτιβιστές. Πέρυσι ήταν υποψήφιοι για το Βραβείο Turner. Το Trampoline House, με έδρα την Κοπεγχάγη, αποτελείται από μια ομάδα καλλιτεχνών, επιμελητών και υπερασπιστών των δικαιωμάτων των προσφύγων και αιτούντων άσυλο. Τέλος, το δίκτυο των μελών συμπληρώνει το γνωστό ZK/U Center for Art and Urbanistics του Βερολίνου.

Οι παραπάνω συλλογικότητες θα παρουσιάσουν τα δικά τους έργα στην έκθεση, ενώ έχουν με τη σειρά τους προσκαλέσει κι άλλους να συμμετάσχουν στη διαδικασία. Το αρχικό σχέδιο ήταν ότι κάθε τρεις μήνες θα ταξίδευαν για να συναντηθούν όλοι μαζί στον τόπο κάθε μέλους του lumbung. «Στόχος ήταν όλη αυτή η διαδικασία να είναι οργανική και όχι επιβεβλημένη», λέει ο Farid.

 

Majelis σημαίνει συνάντηση

Πρόλαβαν να κάνουν μόνο δύο ταξίδια . Τον Αύγουστο του 2019 στους πρόποδες του βουνού Gede Pangrango στη Δυτική Ιάβα της Ινδονησίας. Τρεις μήνες αργότερα συναντήθηκαν στο Κάσελ. Και μετά ήρθε η πανδημία. Για τον επόμενο ενάμιση χρόνο δεν κατάφεραν να συναντηθούν ξανά διά ζώσης.

Photo: Nicolas Wefers

Όταν μιλήσαμε –μέσω zoom–, στην Αθήνα ήταν 10 το πρωί και στην Τζακάρτα 3 μετά το μεσημέρι. Στο γλωσσάρι της documenta 15, η συνάντησή μας ονομάζεται majelis. Διά ζώσης ή ψηφιακά, τα τακτικά majelis αποτέλεσαν σημαντικό εργαλείο του δικτύου lumbung για την ανταλλαγή ιδεών και έργων. Τα mini-majelis είναι μικρότερες συγκεντρώσεις, ενώ το majelis akbar (mega majelis) είναι μια μεγαλύτερη συγκέντρωση μεταξύ των μελών lumbung, των καλλιτεχνών lumbung και άλλων συμμετεχόντων.

«Είναι τόσο διαφορετικές οι ώρες, που δεν ήταν δυνατόν ούτε ψηφιακά να συναντιόμαστε… 14 διαφορετικές τοπικές ώρες αποδείχθηκε ότι ήταν πολλές και για το zoom».

Τον περασμένο Οκτώβριο ανακοίνωσαν τους συμμετέχοντες καλλιτέχνες στο περιοδικό δρόμου του Κάσελ, Asphalt. Δίπλα στα ονόματά τους είχαν και τη ζώνη ώρας της χώρας τους. Εκτός από τις 14 ομάδες, ανακοίνωσαν πάνω από 50 ακόμη κολεκτίβες και λιγοστούς μεμονωμένους καλλιτέχνες, όπως οι Jimmie Durham, Pinar Ogrenci, Dan Perjovschi.

Χώρισαν τους καλλιτέχνες σε μικρές ομάδες των πέντε και τους προσκάλεσαν να συναντιούνται τακτικά με mini-majelis. Όλοι οι καλλιτέχνες θα έχουν ακριβώς το ίδιο μπάτζετ. Κάθε γκρουπ που απαρτίζει ένα mini-majelis θα έχει ένα επιπλέον ποσό να διαχειριστεί συλλογικά.

«Δεν έχει να κάνει με τη γεωγραφία. Στρέφουμε το ενδιαφέρον μας σε όσους θα μπορούσαν να επωφεληθούν περισσότερο από την documenta και τις πρακτικές οι οποίες συνήθως είναι αόρατες σε ανάλογες μεγάλες διοργανώσεις. Τυχαίνει αυτές οι πρακτικές να συναντώνται περισσότερο στην Ασία, τη Μ. Ανατολή, την Αφρική, την Κεντρική και Νότια Αμερική. Στην Ινδονησία, για παράδειγμα, είμαστε αναγκασμένοι να δουλεύουμε κάτω από συνθήκες που χαρακτηρίζονται από την έλλειψη κρατικής υποστήριξης, τόσο σε επίπεδο χρηματοδότησης όσο και σε επίπεδο υποδομών.

Μπορεί να ιδωθεί ως σύμπτωμα αλλά και ως ευλογία. Όσοι έχουν συνηθίσει να δημιουργούν μηχανισμούς και πρακτικές μόνοι τους γλίτωσαν από τον ιδρυματισμό, έχουν περισσότερη ελευθερία. Στις περιοχές αυτές, οι πρακτικές που περιγράφουμε δεν θεωρούνται εναλλακτικές, γιατί είναι οι μόνες».

Τι θα δούμε στην documenta 15; «Για εκείνους που θέλουν να δουν μόνο τέχνη, θα δουν ζωγραφική, γλυπτά, εγκαταστάσεις, ηχητικά έργα. Για όσους όμως θέλουν να είναι μέρος της documenta 15, υπάρχουν διαφορετικά κανάλια να το επιτύχουν. Το Fridericianum, για παράδειγμα, το οποίο παραδοσιακά αντιμετωπίζεται ως εκθεσιακός χώρος, το μετατρέπουμε σε σχολείο. Οι συμμετέχοντες μένουν εκεί, το αντιμετωπίζουν ως εστία φοιτητών και μαθητών. Θα υπάρχει ειδικός χώρος για τα παιδιά και τα μωρά. Το κοινό θα μπορεί να γίνει μέρος του σχολείου. Στην documenta Halle μεταφέρουμε την αίσθηση του δρόμου με τα μαγαζιά του. Ο επισκέπτης των εγκαινίων θα δει έναν διαφορετικό “δρόμο” από τον επισκέπτη του κλεισίματος της έκθεσης».

Στο κέντρο του Κάσελ, ένα πολυκατάστημα (Sportarena) μεταμορφώθηκε σε ruruHaus – από τις συλλαβές «ruru» των ruangrupa και το γερμανικό «Haus» που σημαίνει σπίτι. Είναι το «καθιστικό» της διοργάνωσης, ένας χώρος συνάντησης και ανταλλαγής ιδεών ή πόρων.

Για πρώτη φορά, η φετινή διοργάνωση απλώνεται στην ανατολική πλευρά της πόλης, στο βιομηχανικό Κάσελ. Οι αποθήκες της εταιρείας κατασκευής τρένων Hubner συνολικής επιφάνειας 7.500 τ.μ. αποτελούν τον νέο εκθεσιακό χώρο της documenta, ενώ μια εσωτερική πισίνα στο Hallenbad Ost, χτισμένη το 1929 στο στυλ του Bauhaus, θα φιλοξενήσει το εκπαιδευτικό πρόγραμμα.

«Προσωπικά, θα συμβούλευα τον θεατή να δώσει χρόνο σ’ αυτή την έκθεση και να μην τρέξει να προλάβει να δει τα πάντα – όπως συμβαίνει συνήθως. Για να αντιληφθεί κανείς αυτή την documenta πρέπει να αφεθεί, να ζήσει την εμπειρία».

Ποιος παίρνει τις αποφάσεις, τον ρωτάω. «Στην αρχή, η σκέψη μας ήταν ότι θα συναποφασίζαμε με τους 14 και την καλλιτεχνική ομάδα. Θέλαμε να είναι η διαδικασία τελείως ανοικτή και συνεχής. Η πανδημία δεν το επέτρεψε. Οι περισσότερες αποφάσεις έχουν ληφθεί από εμάς και την καλλιτεχνική ομάδα».

Ποιο είναι το επιθυμητό αποτέλεσμα; «Nα δεχθεί το κοινό τον “σπόρο” του lumbung και να τον μεταφυτεύσει. Δεν είναι απαραίτητο να το ονομάζει lumbung, μπορεί να το αποκαλεί όπως θέλει. Αν βρει ενδιαφέρουσες κάποιες από τις αρχές και τις ιδέες και αποφασίσει να τις εξελίξει και να τις συντηρήσει –με όποιον τρόπο θέλει–, αυτό θα ήταν σπουδαίο. Και αναφέρομαι τόσο στα άτομα όσο και στις ομάδες, τις συλλογικότητες, τις κοινότητες, τους φορείς, ακόμη και το κράτος. Θα ήταν συναρπαστικό. Για αυτό το ενδεχόμενο το κάνουμε εξαρχής».

Αυτήν τη στιγμή έχει ξεσπάσει ένας πόλεμος στην Ευρώπη. «Πολλοί πόλεμοι συνέβαιναν και συμβαίνουν καθημερινά στον κόσμο, πριν από αυτόν στην Ουκρανία. Μάλι, Κολομβία, Μεξικό, Φιλιππίνες, Μιανμάρ… Οι Παλαιστίνιοι συνεργάτες μας, για παράδειγμα, βιώνουν ανάλογες συνθήκες για πολύ καιρό. Δεν έχουμε τη δύναμη να αντιμετωπίσουμε ή να δώσουμε απαντήσεις σ’ αυτά τα προβλήματα, τα οποία μας ξεπερνούν. Αυτό που μπορούμε να κάνουμε είναι να υποστηρίξουμε τους πρόσφυγες».

Ακούγεται πάντα η φωνή του στην ομάδα; Έχει αισθανθεί να καταπιέζεται; «Ναι, φυσικά. Είναι μέρος του παιχνιδιού. Το να ακούς δεν είναι τόσο εύκολο. Η συλλογικότητα είναι ένας τρόπος να κάνεις τα πράγματα διαφορετικά – είναι ο τρόπος που γνωρίζουμε, αλλά δεν είναι ο μόνος. Ναι, έχει τους περιορισμούς του. Εμένα με κάνει καλύτερο άνθρωπο. Μου λείπει όμως το στούντιό μου…».

 DOCUMENTA 15, ΚΑΣΕΛ Έως 25 Σεπτεμβρίου

 

Η συνέντευξη δημοσιεύθηκε στο τεύχος 6 του The Art Newspaper Greece (Απρίλιος – Μάιος 2022)

Διαβάστε επίσης εδώ: Documenta 15: Βανδαλισμοί με πολιτικά κίνητρα

 

TAGS