O Kader Attia, επιμελητής της 12ης Biennale του Βερολίνου Φωτογραφία: Nicole Tanzini di Bella

Kader Attia: «Απο-αποικιοποίηση των τεχνών σημαίνει επανεφεύρεση της άποψής μας γι’ αυτή την κληρονομιά»

Η απελευθέρωση της γνώσης, της σκέψης και της δράσης από τα πρότυπα που μας κληροδοτήσαν περισσότερα από 500 χρόνια αποικιοκρατικών ιδεολογιών απαιτεί μια νέα ρητορική. Ο Kader Attia, επιμελητής της 12 Μπιενάλε του Βερολίνου, μας εξηγεί το πώς μπορεί να γίνει αυτό.

Πιστός στην εικαστική του πρακτική, ο Γαλλο-αλγερινός καλλιτέχνης Kader Attia φέρνει τις έννοιες της αποκατάστασης και της θεραπείας στον πυρήνα των δράσεων της 12ης Μπιενάλε του Βερολίνου. Καθώς για τον ίδιο η αποκατάσταση των «τραυμάτων» αποτελεί μέσο πολιτισμικής αντίστασης, σκοπός του είναι να εμπλέξει τους συντελεστές και το κοινό σε έναν κριτικό διάλογο, προκειμένου να βρεθούν τρόποι «φροντίδας του παρόντος», να δημιουργηθούν αντίθετες στην αποικιακή αφήγηση πορείες και να διαμορφωθούν συνεργατικά νέες μορφές παρέμβασης για το μέλλον.

 

Γιατί επιλέξατε την αποικιοκρατία και τον αντίκτυπο που αυτή έχει στην κοινωνία ακόμα και σήμερα, ως κεντρικό θέμα της διοργάνωσης;

Ένα από τα βασικά ερωτήματα της 12ης Μπιενάλε του Βερολίνου είναι το πώς μιλάμε για την αποικιοκρατία σήμερα, καθώς πρόκειται για μια συζήτηση που πρέπει να αναδιαμορφώνεται συνεχώς. Διότι τα ιμπεριαλιστικά καθεστώτα κατοχής και καταπίεσης δυστυχώς δεν σταμάτησαν ποτέ, ενώ τα εγκλήματα του μοντερνισμού –σκλαβιά, αποικιοκρατία, φασισμός– έχουν αφήσει βαθιές πληγές στον κόσμο. Η Δύση στήριξε τον σύγχρονο καπιταλισμό στη ρατσιστική εκμετάλλευση και τη γενοκτονία, και τελικά έστρεψε το μίσος σε τμήματα του ίδιου του πληθυσμού της. Ο μοντερνισμός είχε, και έχει, εμμονή με τον δικό του μύθο της ομοιογενούς τελειότητας, φέρει τον σπόρο του παλιού και νέου φασισμού. Το συλλογικό τραύμα που υπέστη δεν έχει επουλωθεί ή αποκατασταθεί ποτέ, με αποτέλεσμα να στοιχειώνει τις κοινωνίες. Αναγκάζομαι να ρωτώ γιατί αυτή η αποκατάσταση δεν έγινε ποτέ. Η ερώτηση αυτή και μόνο κινητοποιεί μια διαδικασία αποκατάστασης, τόσο υλικής όσο και άυλης. Αυτή είναι τώρα το μεγάλο καθήκον, το οποίο η συγκεκριμένη Μπιενάλε θέτει μέσα από την έκθεση και τις παράλληλες δράσεις. Το κάνει προβάλλοντας διαφορετικές προσεγγίσεις καλλιτεχνών και συλλογικοτήτων που αμφιταλαντεύονται μεταξύ μιας πολιτικής συλλογιστικής πράξης και μιας ποιητικής. Η τέχνη μπορεί να εκκινήσει μια διαδικασία δημιουργικής και εφευρετικής αυτο-ενδυνάμωσης ερμηνεύοντας –και συνεπώς επανα-οικειοποιώντας– το παρόν και επιδεικνύοντας τρόπους διαφυγής από την καπιταλιστική χειραγώγηση της συμπεριφοράς και την ιμπεριαλιστική κυριαρχία που τη συνοδεύει.

 

Έχει η τέχνη τη δύναμη να διορθώσει υφιστάμενα κοινωνικά πρότυπα και ιδέες;

Οι καλλιτέχνες ήταν πάντα μια ισχυρή οντότητα στην κοινωνία, αλλά μπορούσαν να λειτουργήσουν μόνο εντός ενός πλαισίου που θέτουν ο μοντερνισμός και ο νεοφιλελεύθερος καπιταλισμός. Με ενδιέφερε πολύ να βρω τρόπους αποφυγής των περιορισμών αυτών οικοδόμησης ενός συλλογικού διαλόγου με πολιτικές προεκτάσεις. Αυτό μπορεί να συμβεί μέσα από την ενεργοποίηση του συναισθήματος μέσω της μουσικής, της φόρμας, της υφής, του χρώματος, των αφηγήσεων κ.λπ. Ένας καλλιτέχνης νοιάζεται (με την έννοια του λατινικού «curare») για διαφορετικές πτυχές της ζωής και της πολιτικής. Πιστεύω πως είναι σημαντικό να (ξανά)βρεθεί ένας τρόπος για να φέρουμε διαφορετικά πεδία έρευνας και εξειδίκευσης σε διάλογο. Ίσως είμαι λίγο ανθρωπιστής, με την Αναγεννησιακή έννοια: Είμαι πολύ ανοιχτός σε άλλα πεδία. Πιστεύω ότι ένα project, όπως η Μπιενάλε, πρέπει να διαδοθεί όχι μόνο φυσικά στην πόλη, αλλά και σε ολόκληρη την επιστημολογική αρένα της κοινωνίας. Αυτή είναι η συνέχεια της δουλειάς μου ως καλλιτέχνη, και θα ήταν υπέροχο να το απολάμβανε ο κόσμος. Ακτιβιστές, επιστήμονες, συγγραφείς, κινηματογραφιστές, μουσικοί πρέπει να είναι παρόντες σε τέτοιες εκθέσεις, αρκεί η παρουσία τους να συμβάλλει στη δημιουργία ενός ατόμου που σκέφτεται σε σχέση με τον άλλον. Ταυτόχρονα, να αγγίξει τον καθένα ακόμα και αν δεν μπορεί να ερμηνεύσει το έργο. Να δημιουργήσει έναν διάλογο, ένα πεδίο συνάντησης και συνύπαρξης με αφετηρία το έργο.

KW Institute for Contemporary Art, Φωτογραφία: Frank Sperling

Πώς ερμηνεύετε την απο-αποικιοποίηση της τέχνης, την οποία επικαλείστε;

Η απο-αποικιακή σκέψη είναι μια αναπόφευκτη πραγματικότητα. Είναι επίσης ένα αίτημα επανεξέτασης ενός ιστορικού αφηγήματος που θεωρούμε δεδομένο. Η αποκατάσταση της «αλήθειας» δεν πρέπει να είναι μεταφορική – απαιτεί δράση. Οι απο-αποικιακοί ακτιβισμοί που επιδιώκουν να αποκαταστήσουν τη βιοπολιτική των Δυτικών συστημάτων που βασίζονται στην αποικιοκρατία και τη δουλεία εξακολουθούν να μολύνονται από την άνιση και δραματοποιημένη πραγματικότητα εκείνων των ιστορικών περιόδων, όπου άνδρες, γυναίκες, παιδιά και εδάφη βρέθηκαν υπό την εκμετάλλευση των Ευρωπαίων. Ο ρατσισμός γεννήθηκε από τον μύθο της φυλής: Η εφεύρεση του μύθου αυτού επέτρεψε στους λευκούς Δυτικούς να επινοήσουν την υπεροχή τους έναντι των μη λευκών. Ως καλλιτέχνης δεν είμαι υπέρ της λογοκρισίας των έργων τέχνης, γιατί αποτελεί ακόμα μια παγίδα, αλλά υπάρχουν έργα σε κλασικά μουσεία που απεικονίζουν γυναίκες και αποικιοκρατικά θέματα που σήμερα δεν πρέπει να καταργήσουμε, αλλά να ερμηνεύσουμε μέσω ενός απο-αποικιακού κριτικού λόγου, προκειμένου να εξηγηθεί η προέλευση αυτής της εικονολογίας. Απο-αποικιοποίηση των τεχνών σημαίνει επανεφεύρεση της άποψής μας γι’ αυτή την κληρονομιά. Η Μπιενάλε του Βερολίνου ασχολείται επίσης με το θέμα της πολιτιστικής κληρονομιάς των αποικιοκρατούμενων πολιτισμών, που βρίσκεται σε όλα τα μουσεία της Δύσης αλλά όχι στη χώρα προέλευσής τους.

 

Εν κατακλείδι, τι έρχεται μετά την απο-αποικιακή σκέψη;

Νομίζω ότι το «μετά» είναι ο στόχος: Η αποκατάσταση της Αριστεράς, η δημιουργία μίας σύγχρονης εκδοχής της. Με νοιάζει αυτό να είναι μια συνεχής συζήτηση, που εξελίσσεται παράλληλα με την κοινωνία. Η ανησυχία μου σχετικά με την επιστροφή πολιτιστικών έργων και άλλες απο-αποικιακές συζητήσεις είναι ότι πρέπει να εξελιχθούμε, να τροφοδοτήσουμε τον διάλογο με νέες ιδέες. Γιατί αυτό που λείπει σήμερα είναι ένα νέο λεξιλόγιο για να αντιμετωπίσουμε τις σύγχρονες διενέξεις, ένα λεξιλόγιο που δεν έχει τις ρίζες του στην αποικιοκρατία, αλλά που ακόμα αναζητούμε. Αυτό είναι δύσκολο και γι’ αυτό χρειαζόμαστε την τέχνη και τη δημιουργικότητα περισσότερο από ποτέ.

Η 12η Μπιενάλε Σύγχρονης Τέχνης του Βερολίνου διαρκεί έως τις 18 Σεπτεμβρίου.

 

Η συνέντευξη δημοσιεύθηκε στο τεύχος 7 του The Art Newspaper Greece (Ιούνιος – Ιούλιος 2022)

 

TAGS