Marc Quinn «Alison Lapper Pregnant» 2005-2007 © Wikipedia

Jo Baxendale: «Τα αγάλματα που αγαπάμε είναι εκείνα στα οποία βλέπουμε τον εαυτό μας»

Η επιμελήτρια του Fourth Plinth μιλάει στη Φωτεινή Μπάρκα για την τέχνη στο δημόσιο χώρο και τις ανατρεπτικές προτάσεις που παρουσιάζονται στην πλατεία Τραφάλγκαρ.

Το Fourth Plinth είναι ένα από τα πιο διάσημα προγράμματα δημόσιας τέχνης στον κόσμο. Κάθε δύο χρόνια περίπου στην πολύβουη πλατεία Τραφάλγκαρ, στην καρδιά του Λονδίνου τοποθετούνται πελώρια, ανατρεπτικά, αναπάντεχα γλυπτά διεθνών καλλιτεχνών, τα οποία τις περισσότερες φορές προκαλούν ζωηρές, αν όχι πολωτικές συζητήσεις. Τα έργα, τοποθετούνται στο τέταρτο βάθρο της λονδρέζικης πλατείας, το οποίο παρέμενε κενό για 150 ολόκληρα χρόνια, από το 1841, οπότε χτίστηκε. Δεν συγκεντρώθηκαν ποτέ τα χρήματα για να φιλοτεχνηθεί το άγαλμα του Γουλιέλμου Δ’. Η πλατεία δημιουργήθηκε για να υμνηθεί η υπεροχή της βρετανικής αυτοκρατορίας μετα τη νικηφόρο έκβαση της ναυμαχίας του Τραφάλγκαρ στους Ναπολεόντειους πολέμους. Η ιστορία, η ταυτότητα και η εθνική συνείδηση συχνάζουν σ΄αυτό το δημόσιο χώρο, προσφέροντας πεδίον δόξης λαμπρό στους σύγχρονους καλλιτέχνες να αναμετρηθούν με στερεότυπα και αντιλήψεις αιώνων. Από το 1998 όταν και ξεκίνησαν οι αναθέσεις έργων σύγχρονης τέχνης μέχρι σήμερα 16 έργα έχουν μετατρέψει τους θεατές σε κριτικούς τέχνης και έχουν κοσμήσει αμέτρητες σελίδες εφημερίδων σε όλο τον κόσμο.

Η Jo Baxendale, βρέθηκε στην Αθήνα καλεσμένη της Art Newspaper Greece για να μιλήσει στην εκδήλωση με θέμα «Τέχνη στη Δημόσια Σφαίρα» που διοργανώθηκε την Τρίτη 30 Νοεμβρίου στον Πύργο Βιβλίων της Εθνικής Βιβλιοθήκης στο Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος. Από το 2016 είναι υπεύθυνη για τις αναθέσεις του Fourth Plinth ενώ έχει επίσης αναλάβει να μας απαλλάξει από τον ανδροκρατούμενο δημόσιο χώρο προσθέτοντας νέα, περισσότερο αντιπροσωπευτικά αγάλματα. Μας μίλησε για τις προκλήσεις που καλείται να αντιμετωπίσει.

Επιμελείστε το πιο πετυχημένο πρόγραμμα τέχνης σε δημόσιο χώρο στον κόσμο. Αναρωτιέμαι, υπάρχουν άλλες προκλήσεις να αντιμετωπίσετε;

Η μεγάλη πρόκληση είναι το γεγονός ότι το πρόγραμμα υπάγεται στο γραφείο του Δημάρχου του Λονδίνου, το οποίο είναι ένα πολιτικό περιβάλλον. Ενώ πρόκειται για ένα πολιτιστικό πρόγραμμα, χρηματοδοτείται, κατά το μεγαλύτερο μέρος, από δημόσιο χρήμα. Αντιμετωπίζουμε, λοιπόν, την διπλή ευθύνη απέναντι στο έργο αλλά και στην πόλη. Οφείλουμε να έχουμε ένα άρτιο αποτέλεσμα λαμβάνοντας υπόψη τις πολιτικές δυνάμεις. Έχουμε ανεξαρτησία και δεν επιθυμούμε παρεμβάσεις αλλά είναι γεγονός ότι το πρόγραμμα υπάγεται σε ένα πολιτικό γραφείο. Και η πολιτική γίνεται ολοένα περισσότερο διχαστική και αμφισβητούμενη- και δεν αναφέρομαι μόνο στα θέματα του πολιτισμού αλλά ευρύτερα. O Δήμαρχος ανήκει σε ένα διαφορετικό πολιτικό κόμμα από αυτό του Πρωθυπουργού Μπόρις Τζόνσον, οπότε υπάρχει ένταση μεταξύ του γραφείου του Δημάρχου και της κεντρικής κυβέρνησης. Κι εμείς προσπαθούμε να υλοποιήσουμε ένα πολιτιστικό πρόγραμμα στην καρδιά του Λονδίνου.

H Jo Baxendale στην εκδήλωση «Η τέχνη στη δημόσια σφαίρα». Φωτο Studio Panoulis

Καλλιτεχνικά, ωστόσο, η μεγαλύτερη πρόκληση είναι να διατηρείται το πρόγραμμα επίκαιρο και να αφορά τον κόσμο σήμερα. Η εναλλαγή των έργων που παρουσιάζουμε θεωρώ ότι αντικατοπτρίζει κατά πολύ τις αλλαγές που παρατηρούνται στον κόσμο μας. Ο κύκλος των αναθέσεων νέων έργων διαρκεί περίπου τρία χρόνια. Μεσολαβεί ένα αρκετά μεγάλο χρονικό διάστημα από την επιλογή του έργου μέχρι την αποκάλυψή του στην πλατεία Τραφάλγκαρ. Πως εξασφαλίζεις ότι το έργο που έχεις επιλέξει τρία χρόνια πριν θα είναι επίκαιρο και σε επαφή με την σύγχρονη πραγματικότητα;

Το έργο που έχει επιλεγεί και θα παρουσιαστεί το 2022 είναι το έργο του καλλιτέχνη Samson Kambalu, ο οποίος το πρότεινε το 2019, ένα χρόνο πριν το Black Lives Matter. Το γλυπτό έργο απεικονίζει έναν οπαδό του Παναφρικανισμού από το Μαλάουι (σ.σ. πατρίδα και του καλλιτέχνη) που έζησε στις αρχές του 1900 και πέθανε αγωνιζόμενος κατά της αποικιοκρατίας. Θα είναι το πρώτο άγαλμα έγχρωμου άντρα στην πλατεία Τραφάλγκαρ. Είναι πολύ επίκαιρο και κυρίως σε ότι έχει να κάνει με το θέμα της αντιπροσώπευσης στα έργα στο δημόσιο χώρο. Φαίνεται ότι οι καλλιτέχνες πιάνουν το πνεύμα της εποχής καλύτερα από τον καθένα μας.

Μιας και μιλάμε για τα έργα του Fourth Plinth εξηγήστε μας λίγο τη διαδικασία για κάποιον που δεν την ξέρει;

Κατ’ αρχάς υπάρχει μια Επιτροπή, αποτελούμενη από καλλιτέχνες, επιμελητές, δημοσιογράφους και έναν μηχανικό. Στην αρχή της διαδικασίας προσκαλούμε διεθνείς προσωπικότητες να προτείνουν υποψηφίους. Δεν αποτελούν τμήμα της επιτροπής αλλά συνεισφέρουν στην διεθνή ακτινοβολία του προγράμματος, καταρτίζοντας μια πρώτη, μεγάλη λίστα με υποψηφιότητες απ’ όλο τον κόσμο. Στη συνέχεια η επιτροπή εξετάζει αυτές τις προτάσεις, βλέπει παλιότερα έργα των καλλιτεχνών και καταλήγει σε μια λίστα 30 – 40 καλλιτεχνών. Τότε τους καλούμε να καταθέσουν τις προτάσεις τους. Περίπου τα δύο τρίτα των καλλιτεχνών υποβάλλουν τις προτάσεις τους. Στη συνέχεια τα μέλη της Επιτροπής καταλήγουν στη βραχεία λίστα των 6 υποψηφίων. Οι έξι καλλιτέχνες καλούνται να φτιάξουν το μοντέλο της πρότασής τους και να παραδώσουν μια αρχική μελέτη υλοποίησης. Πρέπει να ξέρετε ότι είναι εξαιρετικά δύσκολη η τοποθέτηση πάνω στο βάθρο, το οποίο είναι κηρυγμένο μνημείο… Η εξασφάλιση της ασφάλειας, έργου και κοινού, είναι σκέτος εφιάλτης…

Οι καλλιτέχνες σ’ αυτό το σημείο αμείβονται. Ανακοινώνουμε τις 6 υποψηφιότητες και τα έξι μοντέλα των έργων εκτίθενται στη National Gallery. Πριν την πανδημία περίπου 670.000 άτομα επισκέπτονταν την έκθεση των υποψήφιων έργων, η οποία συνήθως διαρκεί 6 εβδομάδες. Την τελευταία φορά, εν μέσω της υγειονομικής κρίσης, την έκθεση είδαν 136.000 άτομα. Οι θεατές καλούνται να ψηφίσουν το έργο που προτιμούν. Την τελευταία φορά ψήφισαν 17.500 πολίτες.

 Έχει το κοινό μια ψήφο στο τραπέζι;

Ναι, το κοινό είναι μέρος της διαδικασίας, αλλά την απόφαση την παίρνει η Επιτροπή.  Συνήθως οι προτιμήσεις τους ταιριάζουν. Η ανταπόκριση του κόσμου είναι φανταστική και πάντα μας εντυπωσιάζουν τα σχόλια του κοινού τα οποία είναι εξαιρετικά εύστοχα και εμπεριστατωμένα. Το κοινό αγαπά το πρόγραμμα του Fourth Plinth και το στηρίζει, είτε του αρέσει το έργο κάθε φορά, είτε όχι.

Οι πλατείες κατά τη διάρκεια της πανδημίας απέκτησαν ένα σημαντικό ρόλο στην καθημερινότητα των πολιτών. Θεωρείτε ότι οι δημόσιοι χώροι θα είναι διαφορετικοί μετά την πανδημία;

Η πλατεία Trafalgar καθώς και η πλατεία Κοινοβουλίου (Parliament Sq), την οποία επίσης διαχειρίζεται ο δήμος του Λονδίνου, είναι πολυχρησιμοποιημένοι χώροι. Οι διαδηλώσεις γίνονται σ’ αυτές, οι εορτασμοί διαφόρων εθνικών και θρησκευτικών εορτών, πολλά συμβαίνουν σ’ αυτές τις πλατείες. Θα έλεγα, ειδικότερα για την Trafalgar, ότι τα τελευταία 20 χρόνια η χρήση της έγινε πολύ καλύτερη.  Εκείνο που έχει πολύ ενδιαφέρον είναι οι απαντήσεις του κοινού όταν το ρωτήσαμε αν τον καιρό της πανδημίας, εξακολουθεί να θεωρεί σημαντική τη δημόσια τέχνη. Η συντριπτική πλειοψηφία απάντησε ναι, είναι περισσότερο σημαντική τώρα.

Πόσους Δημάρχους έχει «ζήσει» το πρόγραμμα Four Plinth;

Τρεις.

Τι είναι αυτό που το κάνει τόσο επιτυχημένο; Τα έργα; Η διαδικασία; Η περιοδικότητά του;

Η δυναμική φύση του έργου το κάνει ενδιαφέρον. Το γεγονός ότι είναι επίκαιρο και ασχολείται με ζητήματα που απασχολούν τη δημόσια σφαίρα. Αναφέρεται στην ιστορία του χώρου, αλλά μέσα από ένα σύγχρονο φακό.

Katharina Fritsch Hahn «Cock» (AP Photo/Andy Rain, Pool)

Επιλέγονται έργα ανατρεπτικά αλλά και αμφιλεγόμενα…

Συχνά, είναι, αμφιλεγόμενα, ναι. Για διαφορετικούς κάθε φορά λόγους. Μερικές φορές για ανόητους λόγους και άλλες φορές για σημαντικούς. Το πρώτο έργο που επιλέχθηκε υπό την ευθύνη του γραφείου του Δημάρχου ήταν τo 2005 το μαρμάρινο άγαλμα Alison Lapper Pregnant του Marc Quinn. Ήταν μια γυμνή, έγκυος, ανάπηρη γυναίκα. Ένα μέρος του κοινού εξοργίστηκε βλέποντάς το. Το επιχείρημά τους ήταν ότι η συγκεκριμένη πλατεία αντιπροσωπεύει το μεγαλείο της βρετανικής αυτοκρατορίας και εσείς βάζετε εκεί αυτό; Και τότε ένα άλλο κομμάτι του κοινού αντέδρασε γιατί θεώρησε προσβλητική την ρητορική ενάντια στα άτομα με αναπηρία. Η δημόσια συζήτηση που προκλήθηκε είχε τεράστιο ενδιαφέρον. Ανάλογη ήταν και η περίπτωση του έργου της Katharina Fritsch Hahn/Cock. Η πλατεία Trafalgar σηματοδοτεί τη νίκη του Βρετανικού Βασιλικού Ναυτικού κατά των στόλων του Γαλλικού και Ισπανικού Ναυτικού στη διάρκεια των Ναπολεόντειων Πολέμων. Ο μπλε κόκορας που έβαλε η Γερμανίδα καλλιτέχνις αποτελεί γαλλικό σύμβολο. Να σκεφτείτε ότι το έργο άργησε να τοποθετηθεί επειδή το κοινό διαμαρτύρονταν. Όταν όμως ανέβηκε είχε μεγάλη επιτυχία.

 Υπήρξαν φορές που φοβηθήκατε την πόλωση που προκάλεσε ένα έργο;

Όχι. Το φόρτο εργασίας που προκαλεί, ναι. Αυτό που έχει σημασία είναι το debate. Όταν δεχόμαστε καταιγισμό διαμαρτυριών για το πως τολμήσαμε να βάλουμε αυτό το «αηδιαστικό» πράγμα, απαντάμε πρώτον ότι είναι προσωρινό και δεύτερον ότι το κοινό έχει δικαίωμα ψήφου.

Το έργο του Samson Kambalu που θα τοποθετηθεί το 2022 απεικονίζει τον John Chilembwe ο οποίος ως μαχητής της Αφρικανικής ανεξαρτησίας χρησιμοποίησε βία. Όταν λοιπόν, το κοινό αντέδρασε, ο δήμαρχος του Λονδίνου Sadiq Khan απάντησε πολύ ωραία. Συνήθως εγώ αναλαμβάνω αυτό τον ρόλο, αλλά υπάρχουν μερικές φορές που χρειάζεται να παρέμβει και ο δήμαρχος. Είπε, λοιπόν, ότι και ο Νέλσον Μαντέλα θεωρούνται από πολλούς τρομοκράτης.

Το έργο του Samson Κambalu που απεικονίζει τον John Chilembwe θα τοποθετηθεί στο Fourth Plinth το 2022

Πως τοποθετήστε στο πολύ ζωηρό debate για τα αγάλματα των ιδιοκτητών σκλάβων και των αποικιοκρατών; Πρέπει να τα κατεβάσουμε;

Το 2018 τοποθετήσαμε, μόνιμα, στην πλατεία Κοινοβουλίου το άγαλμα της Millicent Fawcett, της διάσημης σουφραζέτας του 19ου αιώνα, που πρωτοστάτησε για τα δικαιώματα των γυναικών. Είναι το πρώτο γυναικείο άγαλμα στο ανδροκρατούμενο πάνθεον της πλατείας, όπου συναντά κανείς τα αγάλματα 11 ανδρών. Το δημιούργησε γυναίκα καλλιτέχνις, η Gillian Wearing. Είναι εξοργιστικό να μην υπάρχουν αγάλματα γυναικών στις πλατείες. Μετά από αυτό μας απασχόλησε έντονα η αντιπροσώπευση στους δημόσιους χώρους. Ο δήμαρχος πήρε την πρωτοβουλία να εμπλέξει προσωπικότητες εγνωσμένου κύρους οι οποίοι δουλεύουν πάνω σ’ αυτό.

Αναμφίβολα υπάρχουν αγάλματα φρικτών ανθρώπων στο Λονδίνο. Το θέμα δεν είναι να τα ρίξουμε αλλά να προσθέσουμε άλλα, τα οποία θα ενισχύσουν την αντιπροσωπευτικότητα.

Ποιο πρέπει να είναι το κριτήριο για ένα έργο που προορίζεται να τοποθετηθεί μόνιμα σε δημόσιο χώρο;

Η πόλη είναι οι άνθρωποί της. Πάντα οι νικητές έβαζαν και κατέβαζαν τα αγάλματά ανάλογα με το τι εξυπηρετούσε την συγκεκριμένη στιγμή της Ιστορίας. Τα αγάλματα που αγαπάμε είναι τελικά εκείνα στα οποία βλέπουμε τον εαυτό μας. Στο άγαλμα της Millicent Fawcett υπάρχουν πάντα λουλούδια, αντικείμενα, αφιερώσεις.

 Περπατήσατε στην Αθήνα, πήρατε μια γεύση από την δική της τέχνη στο δημόσιο χώρο;

Δεν είχα την ευκαιρία να περπατήσω πολύ. Πέρασα από την Μητρόπολη και είδα το άγαλμα ενός παπά, αν δεν κάνω λάθος; Και φυσικά είδα την Ακρόπολη και τι αντιπροσωπεύει. Θα πρέπει να είναι πολύ δύσκολο να ενσωματωθεί και να αφομοιωθεί η σύγχρονη τέχνη σε ένα τέτοιο περιβάλλον.

Υπάρχουν παραδείγματα τέχνης στο δημόσιο χώρο που τα ξεχωρίζετε ως αποτυχημένα;

Υπάρχει άλλο ένα άγαλμα γυναίκας που τοποθετήθηκε πρόσφατα στο Λονδίνο, της Mary Wollstonecraft, της συγγραφέως του εμβληματικού μυθιστορήματος του Φρανκεστάιν. Μου θυμίζει τη δική σας Μαρία Κάλλας. Η δική σας είναι χρυσή, η δική μας είναι ασημένια! Το έργο δεν είναι επιτυχημένο, αλλά η συζήτηση που προκλήθηκε γύρω απ’ αυτό είναι πολύ σημαντική.

Τι κάνει ένα έργο στο δημόσιο χώρο επιτυχημένο;

Site specificity. Πρέπει να ανταποκρίνεται στο χώρο στον οποίο προορίζεται. Και δεν μπορεί να προέλθει από μια ιδέα ή από έναν μόνο άνθρωπο. Είναι συλλογικό εγχείρημα η τέχνη στο δημόσιο χώρο. Πρέπει να υπάρχει μια επιτροπή, ένα συμβουλευτικό όργανο, να ζυμωθεί μέσα από πολλούς ανθρώπους.

Υπάρχουν άλλα προγράμματα τέχνης στο δημόσιο χώρο που ζηλεύετε;

Το High Line στη Νέα Υόρκη. Κι αυτό έχει να κάνει με το χώρο. Είναι οι παράμετροι του χώρου που το κάνουν πολύ ενδιαφέρον. Μου αρέσουν πολύ και τα δημόσια έργα στο Κάσελ της documenta και ειδικότερα πόσο θαρραλέα αντιμετώπισαν το ναζιστικό παρελθόν της πόλης.

TAGS