Δάφνη Δραγώνα: «Ο επιμελητής πρέπει να δημιουργεί γέφυρες και περάσματα»

Η επιμελήτρια και συγγραφέας Δάφνη Δραγώνα ερευνά ζητήματα όπως οι αντιφάσεις της συνδεσιμότητας, οι προκλήσεις των κοινών αγαθών και η κλιματική κρίση.

Πρόσφατα επιμελήθηκε την έκθεση Weather Engines στη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση, ενώ η τρέχουσα έκθεση της, Weaving Worlds, στο Αμερικανικό Κολλέγιο είναι άμεσα επηρεασμένη από την περίοδο της πανδημίας. Άμεση, με ξεκάθαρες ιδέες και απόλυτα σύγχρονη προσέγγιση, η Δραγώνα αποτελεί μια από τις πιο ενδιαφέρουσες παρουσίες στο χώρο της επιμέλειας σήμερα.

 

Πως έχει αλλάξει ο ρόλος του επιμελητή τα τελευταία χρόνια; Ποιες οι μεγαλύτερες προκλήσεις που αντιμετωπίζει στην πρακτική του;

Νομίζω πως η επιμελητική έρευνα και εργασία έχει γίνει σίγουρα πιο απαιτητική και παρουσιάζει μεγαλύτερες προκλήσεις από παλαιότερα. Σε μια περίοδο που πολύ σωστά οι συζητήσεις στο χώρο θεωρίας και τέχνης στρέφονται σε μεγάλο βαθμό γύρω από τη συμπερίληψη, η ίδια η επιμελητική πρακτική οφείλει να λάβει τα δεδομένα αυτά υπόψη και να επικοινωνήσει περαιτέρω ιδέες και αξίες. Το άνοιγμα σε  πολλαπλές γεωγραφίες, εμπειρίες και χρονικότητες είναι αναγκαίο και συναρπαστικό αλλά και δύσκολο ταυτόχρονα σε ό,τι αφορά τις γνώσεις και τη συνεχή έρευνα που απαιτείται.  Η ανάπτυξη δικτύων συνεργασίας και συνέργειας είναι αναγκαία. Μία άλλη πρόκληση σχετίζεται τη συμβολή του πολιτισμού στη βιώσιμη ανάπτυξη και στην σχετική ανάληψη πρωτοβουλιών και δράσεων από  πολιτιστικούς φορείς αλλά και ανεξάρτητων επιμελητών. Πώς για παράδειγμα αποφεύγεται η αναπαραγωγή ασυμμετριών και ανισοτήτων μέσα από εκδηλώσεις τέχνης; Πώς μειώνεται το περιβαλλοντικό αποτύπωμα μιας εκδήλωσης;

 

Όσον αφορά τη σχέση επιμελητή – καλλιτέχνη, πιστεύεις πως πλέον τα όρια των ρόλων τους δεν είναι ξεκάθαρα;

Πιστεύω πως καιρό τώρα δεν είναι τόσο ξεκάθαρα. Πολλοί καλλιτέχνες ενεργούν σαν επιμελητές αλλά και αρκετοί επιμελητές συμμετέχουν σε εκθέσεις και δράσεις ανάμεσα σε καλλιτέχνες. Δεν είναι κακό να θολώνουν τα όρια και να αποσταθεροποιούνται κάποιες δομές και ιεραρχίες. Η αλλαγή ρόλου μπορεί να φέρει καλύτερη κατανόηση της θέσης της άλλης πλευράς, μπορεί να φέρει και καλύτερους όρους συνεργασίας. Η αντιστροφή συνήθως είναι προσωρινή αλλά αυτό που μπορεί να φανεί πολύτιμο είναι η ανάπτυξη υβριδικών σχημάτων και μορφών συνεργασίας. Αρκεί να εξακολουθεί να υπάρχει πάντα σεβασμός και αναγνώριση της εργασίας που γίνεται.

 

Ποιες οι αρχές της επιμελητικής σου προσέγγισης; Έχει αλλάξει η πρακτική σου με το πέρασμα του χρόνου και γιατί;

Ίσως να απέφευγα τη λέξη αρχές καθώς κανείς συνεχώς μαθαίνει και εμπλουτίζει την πρακτική του κι έτσι πολλά μπορεί όντως να αλλάξουν με το πέρασμα του χρόνου.

Με ενδιαφέρει πολύ πως μέσα από την τέχνη επικοινωνούνται και συζητούνται κρίσιμα ζητήματα της εποχής. Έτσι, τις περισσότερες φορές ξεκινάω από μία θεματική που με απασχολεί, από γεγονότα που συμβαίνουν μια χρονική στιγμή, από συζητήσεις γύρω από αλλαγές που μπορεί να επέλθουν στο κοντινό μέλλον και αναζητώ σχετικές πηγές ενώ ταυτόχρονα διερευνώ πως καλλιτέχνες προσεγγίζουν το θέμα και συνεπώς πως θα μπορούσε να διαμορφωθεί μια έκθεση.  Ταυτόχρονα, θέλω η έκθεση και τα έργα να μπορούν να γίνουν κατανοητά, να ανοίγουν συζητήσεις και για το λόγο αυτό επιδιώκω να υπάρχει συνοδευτικό υλικό αλλά και παράλληλες δράσεις και εκδηλώσεις που “ζωντανεύουν” τα έργα και το σκεπτικό.

Χρυσάνθη Κουμιανάκη, Encryption, 2021 (λεπτομέρεια εγκατάστασης), Αμερικάνικο Κολλέγιο της Ελλάδας, 2022. Φωτογραφία Γιώργος Χαρίσης

Προσπαθώ να μαθαίνω συνέχεια μέσα από όσα πραγματεύονται οι εκθέσεις και η γνώση αυτή να γίνεται μέρος των επόμενων εγχειρημάτων μου. Για παράδειγμα η ενασχόληση μου με τα κοινά αγαθά πριν από μια δεκαετία με ακολουθεί ακόμα αναζητώντας πάντα συλλογικές προσεγγίσεις πέρα από την ιδιοκτησία και την αγορά. Η ενασχόληση μου με το περιβάλλον και τη βιωσιμότητα με έφερε αντιμέτωπη με αρχές και περιορισμούς που οφείλω να λαμβάνω υπόψη για τη διαμόρφωση μιας έκθεσης.

 

Προτιμάς να δραστηριοποιείσαι ως freelancer ή σε θεσμικό πλαίσιο και γιατί;

Το ελεύθερο επάγγελμα στο χώρο της επιμέλειας σίγουρα δεν είναι τόσο εύκολη υπόθεση. Υπάρχει προφανώς μια επισφάλεια ενώ ταυτόχρονα η εποχή απαιτεί να είμαστε συνεχώς δραστήριοι, ενεργοί, μαχητικοί… Υπάρχει πάντα αυτό  το προβληματικό κάλεσμα και αφήγημα για ατέρμονη δράση που δεν μας αφήνει να κοιμόμαστε ήσυχοι όταν το κύμα της πίεσης και τους άγχους περνάει. Έχει όμως και θετικά το ελεύθερο επάγγελμα καθώς επιλέγεις που θα στραφείς και τι θα ακολουθήσεις, κάνοντας κυρίως αυτά στα οποία πραγματικά πιστεύεις χωρίς συμβιβασμούς.

Από την άλλη, η εργασία εντός κάποιου οργανισμού ή ιδρύματος πέρα από την ασφάλεια που προσφέρει, μπορεί να επιτρέπει μεγάλα περιθώρια ελευθερίας, συνδημιουργίας και συνεργασίας. Τα χρόνια που εργάστηκα ως έμμισθη επιμελήτρια στο φεστιβάλ της transmediale στο Βερολίνο είχα την ελευθερία και την εμπιστοσύνη να κινηθώ όπως πίστευα με μόνη προϋπόθεση τη συνεχή ανταλλαγή απόψεων και τη συνδιαμόρφωση ενός προγράμματος με την υπόλοιπη επιμελητική ομάδα. Η συνεργασία αυτή συχνά μου λείπει παρότι δουλεύαμε υπό πολύ πίεση για μεγάλο διάστημα του χρόνου. Νομίζω πολλά εξαρτώνται από το θεσμικό πλαίσιο το ίδιο. Σημαντικό είναι να υπάρχει εμπιστοσύνη, σεβασμός, διάθεση για συνεργασία και αναγνώριση του έργου, είτε πρόκειται για εξωτερική συνεργασία είτε για έμμισθη εργασία.

 

Επιλέγεις νέους ή αναγνωρισμένους καλλιτέχνες για τις επιμέλειες σου; Υπάρχουν κάποιες αρχές βάσει των οποίων επιλέγεις τους καλλιτέχνες;

Προσπαθώ όσο γίνεται να πηγαίνω πέρα από διαχωρισμούς και κατηγοριοποίησεις  με βάση την ηλικία και την αναγνώριση. Η υπερβολική έμφαση στο αν κανείς είναι νέος ή καταξιωμένος τελικά δημιουργεί εκθέσεις σε κάποιο βαθμό ομοιογενείς. Νομίζω μια έκθεση που συμπεριλαμβάνει έργα καλλιτεχνών από διαφορετικές γενιές που συναντώνται με αφορμή μια θεματική έχει πιο πολλά να προσφέρει.

Άννα Λάσκαρη, Rattling Frames, 2020-2022, Εγκατάσταση,, Αμερικάνικο Κολλέγιο της Ελλάδας, 2022. Φωτογραφία Γιώργος Χαρίσης

Με ενδιαφέρει η δουλειά καλλιτεχνών το έργο των οποίων βασίζεται σε έρευνα και δε φοβούνται τον πειραματισμό, που συνεργάζονται με ερευνητές, με κοινότητες, με κατοίκους περιοχών, που παρατηρούν και λαμβάνουν υπόψη το συγκείμενο και εκάστοτε πλαίσιο για το έργο τους. Σημασία έχει κατά την άποψη μου το περιεχόμενο, η κριτική προσέγγιση αλλά και η ποιητική διάθεση καθώς και το πως ένα έργο μπορεί να σταθεί στο χώρο και να δημιουργήσει αφετηρίες για συζητήσεις και συσχετίσεις με άλλα έργα.

 

Πως επέλεξες τους καλλιτέχνες στην έκθεση Weaving Worlds στην γκαλερί του Αμερικανικού Κολλεγίου Ελλάδος και πως επηρεάστηκε η επιμέλεια από το συγκείμενο ενός εκπαιδευτικού ιδρύματος;

Η έκθεση αναφέρεται σε διαδικασίες δημιουργίας ή επαναδημιουργίας κόσμων όπως αυτές αποτυπώνονται και συζητώνται μέσα από την τέχνη. Αφετηρία στάθηκε η πανδημία και οι περίοδοι απομόνωσης που μας έκαναν να αντιληφθούμε τις συνέπειες μη σεβασμού των οικοσυστημάτων του πλανήτη καθώς και την αναγκαιότητας της δημιουργίας δεσμών υποστήριξης και αλληλεγγύης. Για το σκεπτικό επηρεάστηκα από κάποια κείμενα και βιβλία που διάβασα κατά τη διάρκεια της πανδημίας κυρίως από ανθρωπολόγους από τη Λατινική Αμερική οι οποίοι μιλάμε για κόσμους, κοινότητες και περιοχές που χάνονται, που δεν αναγνωρίζονται, που απειλούνται.

Φιλοξενούνται έργα καλλιτεχνών που φέρνουν μαζί κόσμους ανθρώπινους και μη ανθρώπινους, κόσμους που χάθηκαν ή που μένουν να γεννηθούν. Τα έργα για παράδειγμα αναφέρονται στη συνάντηση διαφορετικών γεωγραφιών (Δήμητρα Σκανδάλη, Χρυσάνθη Κουμιανάκη), τελετουργιών και μοιρολογιών (Μαρία Βαρελά, MAENADS), γλωσσών (WORDMORD), παραδόσεων και τεχνικών (Μάρω Φασουλή). Κάποια σχολιάζουν αστικές οικολογίες (Ζώη Χατζηγιαννάκη/Κωνσταντίνος Χατζηνικολάου, Campus Novel), τη μνήμη–συλλογική ή προσωπική (Ανδρέας Κασάπης, Άννα Λάσκαρη) και το όνειρο (Λίνα Θεοδώρου, Μαργαρίτα Αθανασίου) καθώς και τον ρόλο των μέσων (Έφη Χαλυβοπούλου, Νίκος Φάλαγγας, Tim Ward) στην απόπειρα επαναδημιουργίας κόσμων. Η συνάντηση, η μετάβαση και η μεταμόρφωση είναι λέξεις κλειδιά για πολλά από τα έργα ενώ θίγεται ο ρόλος των συνόρων αλλά και των εν γένει ορίων και της βίας που ενέχουν (Στέφανος Λεβίδης, Σοφία Ντώνα)

Οι καλλιτέχνες που συμμετέχουν είναι διαφορετικών γενεών και χρησιμοποιούν διαφορετικά υλικά, μέσα, διαφορετικές τεχνικές και πρακτικές. Παρουσιάζονται επίσης έργα από τη συλλογή του Κολλεγίου (αυτά των Μιχάλη Λεκάκη, Δημήτρη Γαβαλά και Charles Hustwick) που επελέγησαν σε συνεργασία με την Ιωάννα Παπαπαύλου, Υπεύθυνη της Συλλογής του Deree. Ο στόχος ήταν η έκθεση στο βαθμό που είναι εφικτό να διαμορφώσει κι αυτή με τη σειρά της ένα ετερογενές πολυποίκιλο ανοιχτό κόσμο.

Η θεματική επελέγη λαμβάνοντας υπόψη ότι η έκθεση γινόταν σε ένα εκπαιδευτικό ίδρυμα. Αναζήτησα ένα θέμα όσο γίνεται επίκαιρο, χειροπιαστό και κοντινό στα νέα παιδιά που σπουδάζουν εκεί, να μπορούν να το προσεγγίσουν με τον τρόπο τους. Επίσης, στην έκθεση συμπεριλαμβάνονται και δύο έργα τελειοφοίτων του Κολλεγίου (αυτά του Πέτρου Τατσιόπουλου και της Νόρι Τσολούχα) μετά από σχετική πρόσκληση για φοιτητές που ενδιαφέρονται να προτείνουν έργα.

 

Σε σχέση με την προηγούμενη επιμέλεια σου στο Ίδρυμα Ωνάση, ποια κοινά σημεία και ποιες διαφορές θα επισήμανες με την τρέχουσα έκθεση;

Η έκθεση Weather Engines στη Στέγη Ιδρύματος Ωνάση που συνεπιμελήθηκα με τον Jussi Parikka αφορούσε στις έντονες μεταβολές του καιρού στην περίοδο της κλιματικής κρίσης. Μας απασχόλησαν ζητήματα που αφορούν τεχνολογίες, υποδομές και στρατηγικές σε σχέση με τον καιρό και το κλίμα, ζητήματα κλιματικής δικαιοσύνης αλλά και η ανάγκη να θυμηθούμε ξανά ποιες είναι πράγματι οι μηχανές του καιρού του πλανήτη -όπως τα δάση και οι ωκεανοί – και τι σημαίνει η διατάραξη των συστημάτων που εξασφαλίζουν τη ζωή. Ήταν μια έκθεση μεγάλη με έργα που θα περιγράφονταν ως αυτά που ανήκουν στο χώρο τέχνης κι επιστήμης που φιλοξενήθηκαν στη Στέγη και το Αστεροσκοπείο.

MAENADS (Anne Duffau, Eleni Ikoniadou, Afroditi Psarra), Hydra Polivocals, 2022, Ηχητική εγκατάσταση, 12ʼ19ʼʼ, Αμερικάνικο Κολλέγιο της Ελλάδας, 2022. Φωτογραφία Γιώργος Χαρίσης

Η κλίμακα των δύο εκθέσεων και οι απαιτήσεις τους ως προς την διαμόρφωση και παραγωγή διέφεραν αρκετά. Ωστόσο υπάρχουν σημεία που συναντιούνται και θα έλεγα το σκεπτικό της έκθεσης στο Αμερικανικό Κολλέγιο ακολουθεί κάποια από τα νήματα σκέψης της προηγούμενης έκθεσης. Στο Weather Engines τα περισσότερα έργα αποκάλυπταν που βρισκόμαστε τώρα σε σχέση με την κλιματική κρίση, ποια τα κόστη και ποιοι υφίστανται τις συνέπειες και τι εργαλεία και γνώσεις έχουμε στα χέρια μας. Στο Κολλέγιο η έκθεση Weaving Worlds εστιάζει στο γεγονός πως για τις αλλαγές που άμεσα απαιτούνται, οφείλουμε να αναγνωρίζουμε την ύπαρξη και αλληλεξάρτηση διαφορετικών κόσμων και πραγματικοτήτων. Τονίζεται πως συγκινησιακοί δεσμοί μεταξύ αυτών είναι αναγκαίο να δημιουργηθούν ή να αποκατασταθούν.

 

Σε απασχολεί έντονα το περιβάλλον, και πιο συγκεκριμένα η ανακατάληψη του χώρου από τη φύση. Μίλησε μου γι αυτή την ιδέα.

Με απασχολεί πως θα αλλάξουμε τις συνήθειες μας και τον τρόπο ζωής μας για να σώσουμε ό,τι ακόμα είναι δυνατόν να σωθεί. Οι εκθέσεις και οι εκδηλώσεις μπορούν να επικοινωνούν ζητήματα όπως αυτά αλλά και να αλλάξουν οι ίδιες οι πρακτικές για να γίνουν μέρος των αλλαγών.

Όλο αυτό έχει να κάνει με τη συνειδητοποίηση (όπως έχουν γράψει γνωστές θεωρητικοί όπως η Stengers ή Haraway) ότι πρέπει να μάθουμε να ζούμε στα συντρίμμια ή να μείνουμε με το πρόβλημα, το μπελά και να επινοήσουμε τρόπος να ζήσουμε μαζί, να λάβουμε υπόψη τις γενιές που έπονται αλλά και όλα τα είδη πέρα από τον άνθρωπο. Η σκέψη αυτή βρίσκεται έντονα πίσω και από την έκθεση Weaving Worlds αλλά και από την έκθεση Weather Engines.

Η ανακατάληψη του χώρου από τη φύση, κάτι που βλέπουμε σε σύγχρονα έργα αλλά κάποιες φορές και με τα ίδια μας τα μάτια σε εγκαταλελειμμένες περιοχές, μας θυμίζει πως η φύση με κάποιο τρόπο θα επανέλθει και αν την αφήσουμε, θα κυριαρχήσει. Όπως και ο πλανήτης, παρά την αλόγιστη καταστροφή μετά από κάποιο διάστημα θα επανέλθει, θα βρει μια νέα ισορροπία. Ενδεχομένως όμως χωρίς εμάς…

 

Ποιος πιστεύεις είναι, ή θα πρέπει να είναι, ο ρόλος του επιμελητή στον σύγχρονο κόσμο της τέχνης;

Πιστεύω πως πρέπει να δημιουργούμε γέφυρες και περάσματα. Μεταξύ δημιουργών και κοινού, κατοίκων, κοινοτήτων, μεταξύ γενεών, μεταξύ γνώσεων και εμπειριών, μεταξύ όσων συμβαίνουν και όσων μπορούν να διεκδικηθούν. Σε μεγάλο βαθμό, πέρα από τις απαιτήσεις της επιμελητικής έρευνας και πρακτικής, ο ρόλος της επιμελήτριας/ του επιμελητή παραμένει διαμεσολαβητικός. Αυτό δε μειώνει το ρόλο της/του αλλά αντίθετα νομίζω υπογραμμίζει πως είναι μια θέση σχετικής ισχύος και ευθύνης. Επίσης, νομίζω πως πρέπει να δώσουμε τέλος στις αντιφάσεις. Δεν αρκεί το εκάστοτε αφήγημα, πρέπει να το υποστηρίζει και  η ίδια η πρακτική  όχι μόνο των επιμελητών αλλά και των καλλιτεχνών και τον ιδρυμάτων.

 

Ποια τα σχέδια σου για το εγγύς μέλλον;

Το εγγύς μέλλον είναι το καλοκαίρι! Ελπίζω να διαβάσω, να γράψω και, όπως  όλοι, να ξεκουραστώ. Τα υπόλοιπα από Σεπτέμβρη…

TAGS