Νίκος Λαγός: «Πίσω από την ναΐφ αφήγηση υπάρχει πολιτική τοποθέτηση»

Οι πίνακές του παραπέμπουν σε παιδικές ζωγραφιές, κόμικς και γκράφιτι, όπου κυριαρχεί ο σαρκασμός και το χιούμορ. Ωστόσο, τα έργα του εικαστικού Νίκου Λαγού έχουν πολλές αναγνώσεις, καθώς οι μορφές και τα χρώματα των καμβάδων του πυροδοτούν αναρίθμητους συνειρμούς, οδηγώντας τον θεατή σε μια αλληγορική ανάγνωση των συσχετισμών μεταξύ τους. Με αναγνωρίσιμη εικαστική γλώσσα, οι πίνακες του παρασύρουν το βλέμμα σε ένα πολυεπίπεδο ταξίδι, όπου γνώριμα σχέδια και μορφές αποκτούν έναν συμβολικό χαρακτήρα.

 

Ποιες είναι οι βασικές αρχές της εικαστικής σου πρακτικής;

Προσπαθώ να έχω ένα προσωπικό ύφος το οποίο να αποτελεί το ζωγραφικό πεδίο των αφηγήσεων μου. Μέσα από την έντονη χρωματικότητα ή τη μονοχρωματική απόδοση, προσπαθώ οι συνθέσεις να παραπέμπουν άμεσα και συνειδητά σε παιδικές ζωγραφιές και συχνά ο χώρος τους να παρουσιάζεται ασφυκτικά κατοικημένος, με ανακατεμένα βιώματα, σκέψεις, συνειρμούς, εικόνες, σύμβολα, λέξεις και γλωσσικά παιχνίδια. Όλα αυτά τα στοιχεία καλούνται με έναν τρόπο, να συμπλέουν με μια ισορροπία και ένα ρυθμό, αντίστοιχο με αυτόν της ποίησης, και ετερόκλητα πράγματα, συχνά αντίθετα μεταξύ τους, να συμβιώνουν φτιάχνοντας μια εικόνα που αποτυπώνει κατ’ εμένα μια άμεση εντύπωση του κόσμου γύρω μου, με ένα τρόπο οργανωμένο και χαοτικό ταυτόχρονα. Παράλληλα, να εμβαθύνουν σε στερεότυπα και ταυτότητες, σε κοινωνικούς ρόλους και στην προσωπική μου στάση απέναντι σε πράγματα και αξίες.  Η πολυπλοκότητα αυτού του θέματος προσπαθώ να αντισταθμίζεται με την ευφορία της παιδικής ζωγραφικής και το αβίαστο μιας ναΐφ διήγησης.

Στην αναζήτηση αυτή, για να φορτίσω μία έννοια, πολλές φορές καταφεύγω στην αντίθετη της. Προσπαθώ να αποδεχτώ και να συμφιλιωθώ με το κάθε στοιχείο ξεχωριστά και την ιδέα ότι μπορώ να είμαι και να νιώθω ακόμα και πράγματα αντιφατικά μεταξύ τους. Έτσι προκύπτουν συχνά οι τόσες αντιθέσεις. Το όνειρο μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε εφιάλτη, η λύση να αποδειχτεί μια μεταμφιεσμένη παγίδα, η ανεμελιά να είναι ένα από τα προσωπεία του σπαραγμού.  Τέλος αυτά τα πολλά, συχνά προσωπικά,  αντικρουόμενα πολλές φορές στοιχεία, καλούνται να βρεθούν και να συμφωνήσουν πάνω στην σύνθεση του έργου.

Επίσης, συνήθως θέλω να δουλεύω συνειρμικά. Το ίδιο το έργο να είναι εκείνο που με καθοδηγεί. Κάποιες φορές αν δεν μου αρέσει εκεί που πάει, επιθυμώ να αποτελεί και αυτό κομμάτι της δημιουργίας. Το λάθος ή το κακό αποτελεί κι αυτό μέρος του κόσμου μας. Το να διορθώνω, να σβήνω  ή να διαγράφω ότι με ενοχλεί και να προσθέτω έπειτα πάνω στην αναίρεση, πιστεύω ότι είναι μία δημιουργική «αναζήτηση ταυτότητας», που μπορεί και πρέπει να αφορά και τον θεατή.

 

Από πού αντλείς έμπνευση; 

Από σκέψεις, μνήμες, συνειρμούς, εικόνες καθημερινές, αληθινές ή μιντιακές, μικρά “ασήμαντα” πράγματα ή μεγάλα, που όλα αυτά μαζί συνθέτουν το παζλ της καθημερινής ζωής. Μπορεί να είναι οτιδήποτε, μια ζωγραφιά σε ένα τοίχο, ή ο τρόπος που θα αναπηδήσει ένα πετραδάκι που κλότσησα αφηρημένα.

Έμπνευση μπορώ να αντλήσω ακόμη από συναναστροφές με ανθρώπους, διαλόγους, και καθημερινά γεγονότα. Από μνήμες του παρελθόντος που αναδύονται λόγω της ψυχοθεραπείας και συχνά είναι αρκετά παραμορφωμένες, κάτι το οποίο είναι θεμιτό στη δουλειά μου, όνειρα, φόβους, επιθυμίες και γενικά οποιοδήποτε στοιχείο της ζωής και της αντίληψης θα αποτελέσει πηγή έμπνευσης. Βέβαια έμπνευση δεν είναι τόσο ένα αντικείμενο, μια εικόνα ή μια ιδέα, για μένα, όσο μια συναισθηματική κατάσταση, που αυτή θα παίξει τον κύριο ρόλο για να μου δώσει το έναυσμα και την επιθυμία να δουλέψω πάνω σε ένα έργο. Αυτές οι καταστάσεις δουλεύουν καλύτερα προς στα άκρα, δηλαδή στιγμές χαράς ή λύπης ή αγωνίας είναι οι ιδανικές «παραγωγικές» καταστάσεις. Δεν είχα ποτέ την πολυτέλεια να μπορώ να δουλέψω cold blooded έτσι ώστε να φέρω εις πέρας μία αποστολή. Δυστυχώς, στη δική μου θεματική το συναίσθημα παίζει αρκετά σημαντικό ρόλο και συχνά χρειάζεται και μια δόση παραληρήματος, ώστε να συμπληρωθεί η σύνθεση. Αυτό μπορεί να γίνει ψυχοφθόρο.

 

Με τι καταπιάνεσαι αυτή την περίοδο;

Από την τελευταία μου δουλειά με τις καρδιές και τις νεκροκεφαλές, άρχισα να εστιάζω σε συγκεκριμένα θέματα, αφήνοντας πίσω προς το παρόν τις πιο «χαοτικές» απεικονίσεις, και σκοπεύω να συνεχίσω έτσι και στο καινούργιο σύνολο  δουλειάς που τώρα εκπονώ. Επί του παρόντος λοιπόν, κάνω σκίτσα που αρχικά αποτελούν το προσχέδιο για ζωγραφικά έργα με λάδια σε καμβά και αφορούν στιγμές από τη ζωή μου, από τα παιδικά μου χρόνια μέχρι σήμερα. Τα θέματα αυτά που δεν ξέρω αν όλα θα αποτελούν αληθινές στιγμές ή και κάποια από αυτά θα είναι αποτελέσματα μυθοπλασίας, μια ανάμειξη του ασυνείδητου με την πραγματικότητα δηλαδή, θα είναι έργα κυρίως μικρών διαστάσεων και  μπορεί να αποτελούν κάτι πολύ προσωπικό αλλά μπορεί να είναι και κάτι συλλογικό ειδικά όταν αναφέρονται σε κάποια εποχή στο παρελθόν.

Είναι η πρώτη φορά που ξεκινάω μία σειρά έργων που προκύπτουν βάσει κάποιου προσχέδιου και έχουν το καθένα από ένα συγκεκριμένο θέμα. Αυτή η δουλειά είναι επίσης αρκετά αφαιρετική, πιο ζωγραφική και πιο «παιδική». Είναι μια ναΐφ αφήγηση περιστατικών που φαίνονται απλά, αλλά δεν είναι. Συχνά μικρά ασήμαντα περιστατικά μπορούν να μας ορίσουν, ή τουλάχιστον να αποτελέσουν σημαντικές μνήμες. Όμορφες ή άσχημες, σημαντικές ή ασήμαντες στιγμές, που όμως έχουν αξία για κάποιο λόγο. Για παράδειγμα, έχω ένα θέμα όταν ήμουν πρωτοετής φοιτητής στην αρχιτεκτονική και είχα πάει να αγοράσω φωτογραφικό χαρτί, ασπρόμαυρο, ilford, μεγάλου κοντράστ για το σκοτεινό δωμάτιο που διατηρούσα τότε. Το γεγονός το ίδιο ίσως δε φαίνεται κάτι σπουδαίο , αλλά μένει στην απόδοση, στο χρώμα και την γραφή, να φανεί το συναίσθημα από αυτή την ανάμνηση έτσι όπως την έχω. Ένα άλλο έργο είναι από τη μετακόμιση που έκανα με τη συμβία μου σε ένα μεγάλο σπίτι πριν από λίγους μήνες ή που δοκίμαζα ένα ακριβό κοστούμι την εποχή των «παχιών αγελάδων». Το ζητούμενο είναι μία παιδική, κωμική, γλυκόπικρη, αφαιρετική, ναΐφ αφήγηση σαν ένα καρέ από κόμικς. Η μικρή διάσταση παίζει εδώ το ρόλο της.

Πιστεύω πολύ στην απόδοση ενός συχνά πολύπλοκου και δύσκολου θέματος με πολύ απλό τρόπο και αυτή είναι η προσπάθειά μου. Πιστεύω εκεί είναι που χρειάζεται μαεστρία, σοφία και γνώση. Από τη λογοτεχνία, τη φιλοσοφία, το σινεμά, τη μουσική και φυσικά τη ζωγραφική, υπάρχουν πολλά ωραία παραδείγματα.  Από τον Herman Melville και τον Jim Jarmusch μέχρι  τον Edvard Munch.

 

Μετά το πέρασμα της πανδημίας, τι έμεινε; Πώς επηρέασε αυτή η κρίση τη δουλειά σου;

Στην πανδημία δούλευα μια θεματολογία για την τελευταία έκθεση που έκανα στην γκαλερί Ζουμπουλάκη το Δεκέμβριο του 2021. Οι νεκροκεφαλές που κυριαρχούσαν στα έργα μου την εποχή της πανδημίας ήταν μία καθαρή σύμπτωση. Θέλω να πω, πως δεν σκεφτόμουν τον κορωνοϊο και τις επιπτώσεις του στη ζωή μας όταν ζωγράφιζα, και σε καμία περίπτωση δεν θα ήθελα να εκμεταλλευτώ το μομέντουμ της πανδημίας για να προσδώσω στα έργα μου μία διάσταση επικαιρότητας, την οποία σαφώς δεν είχαν. Ήταν εντελώς άλλη η θεματική. Ωστόσο, όταν ζεις μέσα σε αυτή τη συγκυρία της πανδημίας, στην υποχρεωτική απομόνωση, στην τρομοκρατία των μέσων μαζικής ενημέρωσης, στο φόβο του αγγίγματος, στον ψηφιακό έλεγχο, δεν μπορεί παρά συναισθήματα, όπως ο έρωτας και η μοναξιά, ή η δίψα για ζωή και ο θάνατος να βιώνονται πολύ πιο έντονα. Κατά τα άλλα, η συνθήκη της πανδημίας με τον αναγκαστικό περιορισμό, μπορώ να πω ότι μου έδωσε τη δυνατότητα να συγκεντρωθώ πιο στοχευμένα στο έργο μου.

Μετά το πέρας της πανδημίας, αν μπορούμε να το χαρακτηρίσουμε έτσι, υπήρξε μία καλή περίοδος στην προσωπική μου ζωή. Έδωσε αφορμή για συνέχεια στην περισυλλογή, να βρεθώ επίσης κοντά με δικούς μου ανθρώπους και αυτό συν το ότι δεν υπήρχαν κοινωνικές επιταγές έγινε για μένα μία ήρεμη και δημιουργική περίοδος που μου έδωσε τη δυνατότητα αναστοχασμού και ηρεμίας, να γεμίσω μπαταρίες και να ξεκινήσω την καινούργια μου δουλειά, πιο φωτεινή αυτή τη φορά από την προηγούμενη.

 

Ποια η στάση σου ως εικαστικός στην τρέχουσα διεθνή πραγματικότητα;

Ως εικαστικός δεν ξέρω, ως άνθρωπος είναι μια άλλη ιστορία. Όπως σου είπα, συνήθως ζωγραφίζω ενστικτωδώς και όλο και κάποιο θέμα της επικαιρότητας θα μπει μέσα στη σύνθεση. Αυτό συνέβη πολλές φορές στο παρελθόν και βγήκαν αρκετά έργα στην εποχή της βαθιάς κρίσης γύρω στο  2013-2016 όπου όσο και αν ξεκίναγα με μια άλλη θεματολογία, το θέμα αυτό  πάντα επέστρεφε στο έργο. Όπου και να κοίταζες στα έργα, θα έβλεπες αναφορές.

Αυτό που νιώθω σήμερα είναι μια τεράστια αγανάκτηση, για μία τεράστια υποκρισία, από τα μέσα ενημέρωσης, εγχώρια και διεθνή. Ξέρω ότι πολλοί δε θα συμφωνήσουν μαζί μου, αλλά δεν μπορώ να εθελοτυφλώ και να μη βλέπω αυτόν τον πόλεμο μία τεράστια στημένη μπίζνα, φτιαγμένη από αδιαλλαξία, επιθετικότητα και επεκτατισμό. Και από μια πολεμική μηχανή αξίας τρισεκατομμυρίων, η οποία συντηρείται με πάρα πολλά χρήματα και για αυτό πρέπει και να δουλεύει και να “βγάζει τα λεφτά της”.  Δεν πέρασαν λίγοι μήνες από τότε που έφυγαν τα αμερικανικά στρατεύματα άδοξα από το Αφγανιστάν και αμέσως άνοιξαν καινούργιο μέτωπο πλήττοντας καθόλου έμμεσα, τη “σύμμαχό” τους, την Ευρώπη. Μία παραδοχή από το ΝΑΤΟ ότι δεν δέχεται ως μέλος του την Ουκρανία, τηρώντας τις συμφωνίες που έχει κάνει, θα ήταν αρκετή για να μην βρισκόμαστε κοντά σε έναν τρίτο παγκόσμιο πόλεμο. Ακόμα και ο Bernie Sanders στην ομιλία του στο κοινοβούλιο των ΗΠΑ είπε καθαρά και ξάστερα ότι οποιοσδήποτε και να ήταν στην θέση του Πούτιν, θα έπρεπε να αντιδράσει, και η αντίδρασή του αυτή θα ήταν νόμιμη. Συνεπώς δεν είμαι απ’ αυτούς που βάζουν στα έργα τους το hashtag #StandWithUkraine. Άλλο είναι το σύμβολο της ειρήνης. Παίρνω τη θέση των ανθρώπων που σκοτώθηκαν ή ξεριζώθηκαν, αλλά όχι των κυβερνώντων τους.  Όπως και να ‘χει, ελπίζω όλα αυτά να τελειώσουν σύντομα, αλλά πολύ αμφιβάλλω. Είναι μία διαρκής εξέλιξη του κόσμου που ζούμε.

Στα περισσότερα έργα, πίσω από την ναΐφ αφήγηση, υπάρχει πολιτική τοποθέτηση, που όσο περνούν τα χρόνια σχηματοποιείται περισσότερο. Όσο και αν αυτά τα διεθνή θέματα είναι μονίμως υπαρκτά και με απασχολούν πολύ έντονα, στην τρέχουσα χρονική στιγμή έχω ένα συγκεκριμένο εκπόνημα και προσπαθώ να αποφεύγω τους άλλοτε, θεμιτά αποδεκτούς, τυχαίους συνειρμούς. Αρκετά σκιτσάκια πάντως έφευγαν εκτός θέματος λόγω των σκέψεων του επικείμενου πολέμου.  Θα προσπαθήσω να εμείνω στο θέμα μου όσο μπορώ. Αυτή πάντως η “ειρωνεία” του παιδικού cartoon σε διάλογο με την βαρβαρότητα του σύγχρονου κόσμου είναι ο τρόπος που μπορώ να το αποδώσω. Μου είναι δύσκολο να δείξω ένα δράμα με κάποιον άλλο τρόπο.

 

Θεωρείς πως η Ελλάδα παρέχει το κατάλληλο περιβάλλον για τους καλλιτέχνες;

Αποφοίτησα από την ΑΣΚΤ λίγο πριν την οικονομική κρίση, και πήρα λίγο μια ιδέα για το πως ήταν τα πράγματα με την οικονομική ευφορία που επικρατούσε στον τομέα της τέχνης κοντά δύο δεκαετίες νωρίτερα. Καθώς τα πράγματα πήγαιναν πολύ καλά τότε, ενώ είχα κάνει ήδη αίτηση να κάνω ένα μεταπτυχιακό στο Royal College of Arts, προτίμησα λόγω της ευφορίας  της κατάστασης, να μείνω στην Ελλάδα για να δημιουργώ. Ήταν ένα λάθος αυτό πιστεύω, αν και δεν είμαι φανατικός της ακαδημαϊκής γνώσης. Η οικονομική ικανοποίηση σίγουρα ήταν κάτι πολύ σημαντικό και μετά την κρίση τα πράγματα άλλαξαν δραστικά όπως όλοι ξέρουμε. Στην Ελλάδα όμως, ο χώρος της τέχνης ποτέ δεν έγινε ξανά ο ίδιος, ποτέ δεν επανήλθε στα οικονομικά μεγέθη όπως ήταν πριν. Μετά την κρίση λίγοι έμειναν «πιστοί» στην τέχνη. Πολύς κόσμος, πρώην εύποροι επισκέπτες στα κοινωνικά γεγονότα των γκαλερί και ενδεχομένως και αγοραστές, μειώθηκαν πάρα πολύ. Αυτό έκανε πολλούς καλλιτέχνες να στρέψουν τις φιλοδοξίες τους στο εξωτερικό. Αυτό, με τη σειρά του, πιστεύω ότι διαμόρφωσε την ελληνική τέχνη σύμφωνα με τα πρότυπα των ξένων αγορών. Έτσι φθείρεται η ταυτότητα του ελληνικού στοιχείου. Η ίδια η Ελλάδα πιστεύω είναι ένας στείρος τόπος για ένα καλλιτέχνη που θέλει να ακμάσει εμπορικά ή ακαδημαϊκά. Χρειάζεται μαζί με την τέχνη του να έχει και πολλά κοινωνικά χαρίσματα.

Ποια τα σχέδια σου για το άμεσο μέλλον;

Από τότε που αποφάσισα ότι δεν θα βλέπω τη ζωγραφική αμιγώς σαν πηγή εισοδήματος, με βοήθησε πολύ. Μιας και καταπιάνομαι και με άλλα πράγματα, αυτό μου στερεί το άγχος του πόσα χρήματα έβγαλα από την ζωγραφική ή πόσο πετυχημένος είμαι βάσει των πωλήσεων. Ταυτόχρονα νιώθω ότι δεν έχω να αποδείξω τίποτα και ζωγραφίζω όποτε νιώθω έτοιμος. Είμαι ευγνώμων για αυτή την πολυτέλεια. Έτσι τα σχέδια μου για την τέχνη είναι αρκετά απλά: να κάνω την επόμενη έκθεση με το θέμα που προανέφερα και να βγει μια καλή δουλειά.

 

Μια ευχή για το μέλλον

Να γίνει μια βαθιά αναθεώρηση της σύγχρονης τέχνης όπως την ξέρουμε. Θυμάμαι ότι πριν από 10-15 χρόνια έβλεπα εκθέσεις από μεγάλες γκαλερί στο εξωτερικό, κυρίως στην Αμερική και πραγματικά θαύμαζα αυτές τις δουλειές και τους καλλιτέχνες, που τότε αποτελούσαν τους «ήρωες μου». Την διαδοχή από τη μοντέρνα στη σύγχρονη τέχνη, στη αρχή την έβλεπα σαν μια πολύ όμορφη και ζητούμενη εξέλιξη. Στην παρούσα κατάσταση όμως, δεν ξέρω πια τι να πιστέψω. Ούτε μπορώ να πείσω τον εαυτό μου να μου αρέσει κάτι γιατί «πρέπει» να μου αρέσει. Πιστεύω ότι βρισκόμαστε σε μια παρακμή της τέχνης, θύμα και αυτή της καθολικής παγκόσμιας ελεύθερης αγοράς. Παρόλα αυτά, υπάρχουν κάποιοι λίγοι καλλιτέχνες και στην Ελλάδα ακόμα, που έχουνε βρει την ταυτότητα τους απέναντι σε αυτή τη νέα πραγματικότητα και στέκονται όρθιοι και υπερασπίζονται  μέσω της τέχνης τους αυτό που πιστεύουν για το παρόν και για το μέλλον.

Αλλά κυρίως εύχομαι να είμαστε καλά. Να έχουμε υγεία και ευημερία, εμείς και ο διπλανός μας.

TAGS