LEBANON. Tyre. July, 2006. Civilians arrive in Tyre after fleeing their villages in southern Lebanon during Israeli airstrikes.

Paolo Pellegrin στο ΚΠΙΣΝ

Αυτή την εβδομάδα, η Αλεξάνδρα Κοροξενίδη επισκέφτηκε την έκθεση του Paolo Pellegrin στο Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος.

 

Η εικόνα ενός ελικόπτερου να προσγειώνεται σε ένα άνυδρο, νεφελώδες τοπίο με την οποία ανοίγει το Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρου Νιάρχου το Αs I Was Dying, την πρώτη έκθεση στην Ελλάδα του διακεκριμένου Ιταλού φωτογράφου Paolo Pellegrin, λειτουργεί ως το προοίμιο του απόκοσμου και σκληρού κόσμου που ο φωτογράφος ξετυλίγει στο υπόλοιπο της καθηλωτικής αυτής αποτύπωσης σκηνών από πολέμους, συγκρούσεις, ανθρώπινο πόνο και ακραίες δοκιμασίες που έχουν πλήξει κυρίως χώρες στην Μέση Ανατολή και την Αφρική τις τελευταίες δεκαετίες: παρουσιάζει στιγμές από την Αίγυπτο, την Τυνησία, την Λιβύη, την Αιθιοπία, την Λιβερία, το Σουδάν και την Ανγκόλα, την Αϊτή, το Κόσοβο, την Κούβα, την Παλαιστίνη, τον Λίβανο και το Ιράκ ακόμα και από την πιο συγγενική σε μας πολιτιστικά Αμερική. Το άνετο περιβάλλον του ΚΠΙΣΝ όπου φιλοξενείται η έκθεση στο πλαίσιο του Athens Photo World 2021, είναι μέρος μίας πραγματικότητας διαμετρικά αντίθετης με αυτήν που παρουσιάζει η έκθεση και, με αυτή την έννοια,  ο επισκέπτης ίσως νιώσει αμηχανία λόγω της παθητικότητας του ως απλός θεατής και, για τον λόγο αυτό, μία αίσθηση μακρινής ευθύνης ως πολίτης, όχι μόνο μίας συγκεκριμένης χώρας αλλά κοινωνιών που εμπλέκονται πολιτικά και οικονομικά με τις τύχες άλλων λαών.

Ethnic Albanian refugees, fleeing Kosovo, arrive at Kukës. Albania, 1999

Οι φωτογραφίες του Pellegrin καθιστούν κοντινούς κόσμους τόσο «μακρινούς» από την ευημερία της Δύσης, συλλαμβάνουν το δράμα μία κοινής ανθρώπινης συνθήκης, γενικεύουν το συγκεκριμένο και το μεταμορφώνουν σε μία εν δυνάμει κοινή για όλους ανθρώπινη κατάσταση, που συνοψίζεται στο συναίσθημα του πόνου, της οργής, της αδικίας, του αγώνα. Αλλά και μέσω του τετράλεπτου βίντεο Borderlines που δείχνει εικόνες φυλετικής έντασης, οικονομικής ανισότητας και μίας κουλτούρας επιτήρησης στης νοτιοδυτικές Η.Π.Α κατά μήκος των συνόρων με το Μεξικό, ο Pellegrin υποδηλώνει ότι οι στρεβλές όψεις είναι κοινές σε διαφορετικές κοινωνίες.

Οι εικόνες του, δημιουργούν συσχετισμούς, γεφυρώνουν και δημιουργούν μία σιωπηρή συνομιλία ανάμεσα στο «εδώ και το εκεί». Εστιάζουν στον άνθρωπο ως σώμα, βλέμμα και κίνηση. Το πρόσωπο ενός παιδιού που κοιτάζει μέσα από ένα αυτοκίνητο καθώς φτάνει με την μητέρα του στην Τύρο, έχοντας εγκαταλείψει τον τόπο του κατά την διάρκεια των Ισραηλινών επιδρομών (2006), είναι μια από τις πιο έντονες εικόνες και δείχνει την ικανότητα του φωτογράφου να συλλαμβάνει το διαχρονικό νόημα στο στιγμιότυπο, στην κίνηση και την δράση.

Ο ίδιος ο τίτλος της έκθεσης βασίζεται στο ομώνυμο βιβλίο του φωτογράφου (το βιβλίο εκδόθηκε το 2007 και ως έκθεση έχει παρουσιαστεί σε διάφορα μέρη του κόσμου από το 2008) και αποτελεί παραλλαγή του τίτλου του μυθιστορήματος Αs I Lay Dying του Γουίλιαμ Φώκνερ. Αναφέρεται στο ψυχορράγημα, σε ένα έντονο και συνήθως αναπότρεπτο δράμα. Οι φωτογραφίες του Pellegrin περιέχουν έναν λυρισμό στην παράδοση της «ουμανιστικής» φωτογραφίας και υπερβαίνουν τόσο το σοκ όσο και τους στερεοτυπικούς συνειρμούς. Ακόμα και στις πολύ σκληρές εικόνες, με τα στοιβαγμένα και καλυμμένα με ύφασμα πτώματα από το τσουνάμι στην Ινδονησία, υπάρχει μία ποιητικότητα που επιτρέπει στον θεατή να μην αποτρέψει το βλέμμα του όταν διαβάσει την λεζάντα. Ίσως διότι ο Pellegrin φροντίζει να διατηρεί την αξιοπρέπεια των ανθρώπων που αποτυπώνει άθικτη.

Φωτογράφος του πρακτορείου Magnum και του Newsweek για μία δεκαετία, ο Pellegrin κάνει μία φωτογραφία ντοκυμαντέρ η οποία όμως σήμερα δεν νοείται ως μία απλή καταγραφή ενός γεγονότος, κάτι που θα ήταν ούτως ή άλλως αδύνατον διότι κάθε απεικόνιση είναι διαμεσολαβημένη. Οι εικόνες του υπονοούν συχνά περισσότερα από αυτά που περιγράφουν και συνειδητά είναι εικόνες «ανοιχτές» ώστε να μην περιορίζουν την φαντασία του θεατή αλλά να τον αφήνουν να τις ολοκληρώσει με τις δικές του προβολές. Σε αυτό το στοιχείο του ανολοκλήρωτου και αμφίσημου συμβάλλει τόσο ο κόκκος όσο και το φλουτάρισμα (η θολότητα) που κάποιες φορές είναι ενδεικτική της κίνησης (παράδειγμα η αφαιρετική εικόνα της κίνησης ενός σκύλου που περιπλανιέται στους δρόμους μετά το τσουνάμι στον Ινδικό Ωκεανό το 2004) ενώ η αποκλειστική χρήση του ασπρόμαυρου αναδεικνύει τις φόρμες και ελευθερώνει το θέμα του από το συγκεκριμένο προσθέτοντας μία πιο αφαιρετική οπτική και εντείνοντας το παιχνίδι με την διαφάνεια και τις σκιές. Προσοχή στην εκφραστική γλώσσα της φόρμας αναδεικνύουν και οι λίγες φωτογραφίες τοπίων.

Paolo Pellegrin by Kathryn Cook

Σε πολλές φωτογραφίες ο θεατής μπορεί να διακρίνει ομοιότητες με έργα ζωγραφικής ή γλυπτικής. Το σώμα της κεντρικής ανδρικής φιγούρας πάλι από τον πόλεμο του Λιβάνου θυμίζει Ντελακρουά η γλυπτικό σύμπλεγμα. Αποδίδει την κίνηση και την ένταση αλλά ταυτὀχρονα το πρόσωπο του απεικονιζομένου δεν φαίνεται. Οι φωτογραφίες του Pellegrin υπαινίσσονται ιστορίες ανθρώπων και εμπεριέχουν την δυναμική και τις ιδιαίτερες σε κάθε λήψη λεπτομέρειες που είναι γνώρισμα όλης της δουλειάς του. Η εικαστική ματιά είναι και εδώ εμφανής: στην φωτογραφία Ένα παιδί με χολέρα και η μητέρα του» από την Ανγκόλα το 2006 αντί του φλουταρίσματος, ο Pellegrin αποδίδει τις μορφές του κάτω από ένα καθαρό φως που θυμίζει Καραβάτζιο και ενώ η έκφραση της μητέρας δεν φαίνεται, δεν χρειάζεται να διαβάσει κάποιος την λεζάντα για να νιώσει την απόγνωση της γυναικείας φιγούρας.

Αλλού στην έκθεση, μία φωτογραφία απεικονίζει στο μέσο ενός άδειου εσωτερικού, δύο μορφές που αγκαλιάζονται. Τα πρόσωπα δεν φαίνονται αλλά η αγκαλιά υποδηλώνει έναν ιδιαίτερο συμβολισμό (είναι η αγκαλιά συμπαράστασης και παρηγοριάς ενός γείτονα προς μια μητέρα για την απώλεια του γιού της) ίσως λόγω του γλυκού και καθαρού φωτός που διαχέεται ολόγυρα σαν σε αγιογραφία.

Serbian women mourn a man killed by Albanians. Obilic, Kosovo, 2000

Ενδιαφέρον έχει και η μεγάλη σύνθεση που συγκεντρώνει εικόνες κατεστραμμένων τοπίων από το τσουνάμι στο Τόχοκου της Ιαπωνίας το 2011 όχι μόνο διότι είναι ενδεικτικές της ενασχόλησης του φωτογράφου και με την οικολογία αλλά και διότι επεκτείνουν την σημασία της καταστροφής. Οι εικόνες αυτές είναι πιο κοντά στο καθαρό ντοκυμαντέρ αλλά ο τρόπος παρουσίασης τους σαν μία τοιχογραφία είναι εικαστικός και μοιάζει με τη λογοτεχνική, κατά κάποιον τρόπο, αφήγηση που χαρακτηρίζει την δουλειά του Pellegrin. Δεν αποτυπώνει όμως την ετοιμότητα στην οποία πρέπει να βρίσκεται ο φωτογράφος για να συλλάβει την πιο εύγλωττη για τους στόχους του φευγαλέα στιγμή.

Ανεξαρτήτως θέματος πάντως, το βέβαιο είναι ότι η έκθεση του Pellegrin δημιουργεί, λόγω του θέματός της, ευρύτερες σκέψεις σε σχέση με το τί νοείται ως φωτογραφία-ντοκυμαντέρ αλλά και με την ευθύνη του φωτογράφου απέναντι στο θέμα του αλλά και στον θεατή. Η φωτογραφία είναι πάντα μία σχέση του καλλιτέχνη με αυτό που βλέπει μπροστά του, ενώ για τον θεατή μία υπαρκτή εικόνα του κόσμου. Αυτή η σχέση με την πραγματικότητα καθιστά και την φωτογραφία ένα πιο μαζικό και επιδραστικό μέσο. Ωστόσο, το πώς, το γιατί, σε ποιό πλαίσιο και για ποιόν αποτυπώνεται η πραγματικότητα αυτή είναι θεμελιώδη ερωτήματα που πρέπει να τίθεται ακόμα και αν η συγκεκριμένη δουλειά δεν γεννά επιφυλάξεις.

 

TAGS