Μαθήτριες της Σχολής Χιλλ επισκέπτονται την Ακρόπολη (περ. 1860), φωτ. Φίλιππος Μαργαρίτης. Συλλογή Λένας Ιωαννίδη, Αρχείο της Σχολής Χιλλ

«Γενναίοι και Ελεύθεροι» στην Γεννάδειο Βιβλιοθήκη

Πολύτιμα τεκμήρια μεταξύ των οποίων σπάνιες εκδόσεις, φυλλάδια, απομνημονεύματα, εφημερίδες, χάρτες, σχολικά βιβλία, χαρτικά και κάποια έργα τέχνης συνθέτουν την έκθεση «Γενναίοι και Ελεύθεροι» στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη, μία δειγματοληπτική απεικόνιση του εν πολλοίς άγνωστου στο ευρύ κοινό αμερικανικού φιλελληνισμού κατά την περίοδο της Ελληνικής Επανάστασης.

Τα εκθέματα ξετυλίγουν οπτικά μία ανθρωποκεντρική ιστορική αφήγηση, που αποτυπώνει την συνάντηση του διαφωτισμού και του ρομαντισμού στον αιώνα των επαναστάσεων και της συγκρότησης των εθνών. Τέτοιο παράδειγμα αποτελεί η επιστολή/ έκκληση του Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη εκ μέρους της Μεσσηνιακής Γερουσίας προς τον τότε υπουργό Εξωτερικών John Quincy Adams, στην οποία γίνεται αναφορά στην ελευθερία ως αξία των προγόνων των Ελλήνων.

Στο σύνολό της η έκθεση συνδέει το αρχαιοελληνικό πνεύμα και το ιδεώδες της δημοκρατίας με την ελληνική επανάσταση, κυρίως όμως με τα δυτικά πρότυπα που λειτούργησαν ως κίνητρο για τον φιλελληνικό αγώνα. Κατά συνέπεια, η έκθεση ακολουθεί ένα κυρίαρχο ιστορικό αφήγημα που εστιάζει στον διαφωτισμό, αποτυπώνει τον δυτικό συσχετισμό αρχαιότητας με το νεοελληνικό έθνος και δεν αναφέρεται στην κληρονομιά του Βυζαντίου. Επιπλέον δεν γίνεται μνεία στην αρχική αρνητική στάση των δυτικών δυνάμεων απέναντι στην Ελληνική επανάσταση,εύλογα όμως καθώς η αμερικανο-ελληνική σχέση υπήρξε ιδιαίτερη και η συγκρότηση των ίδιων των Η.Π.Α μία αποκοπή από τις ευρωπαϊκές δυνάμεις. Oι έννοιες της δημοκρατίας και της ελευθερίας ως αρχαιοελληνικό πρότυπο ήταν ριζωμένες στην συνείδηση των αμερικανών.

Η έκθεση λοιπόν τονίζει ιστορικές συνέχειες και συσχετισμούς. Για τον λόγο αυτό, ξεκινά το νήμα της αφήγησης το 1776 με την Διακήρυξη της Αμερικανικής Ανεξαρτησίας ως ορόσημο που λειτούργησε ως πρόσφορο έδαφος για την κατοπινή ελληνική επανάσταση και κλείνει το 1866 με την Επανάσταση της Κρήτης. Η αρχαία Ελλάδα είναι και εδώ ο συνδετικός κρίκος και είναι χαρακτηριστικό ότι η έκθεση ξεκινά με φωτογραφία του αγάλματος του George Washington ως ένθρονου Δία, έργο που φιλοτεχνήθηκε το 1843 από τον Horatio Greenough, δεκαετίες μετά τον θάνατο του πρώτου Προέδρου των Ηνωμένων Πολιτειών.

Η μεστή παρουσίαση ανοίγει ιστορικές διαδρομές και χτίζει ένα αίσθημα ανάτασης και συγκίνησης. Ταυτόχρονα αλλά έμμεσα, υποδηλώνει την σημασία που έχει το πρωτογενές υλικό ως μία όσο το δυνατόν πιο αδιαμεσολάβητη σύνδεση του αναγνώστη/θεατή με την ιστορία. Αυτή η αμεσότητα έχει μία αξία δεδομένου των διαμεσολαβήσεων, «ερμηνειών» και «παραθεμάτων» (κάτι σύνηθες στις επιμέλειες εκθέσεων της σύγχρονης τέχνης) που χαρακτηρίζουν την μεταφορά της πληροφορίας σήμερα.

Η επιμελήτρια της έκθεσης και διευθύντρια της Γενναδείου Βιβλιοθήκης, Μαρία Γεωργοπούλου έχει ταξινομήσει το πολυποίκιλο υλικό σε ενότητες που εστιάζουν σε δράσεις και ανθρώπους. Είναι στημένο σε προθήκες, συνθέτοντας μία καθαρή, ημικυκλική παρουσίαση στο χώρο, έτσι ώστε ο θεατής να μπορεί να επεξεργαστεί και να συνδέσει την πυκνή πληροφορία σε μία ιστορία/πρότυπο γενναιότητας, αμερόληπτου αγώνα και ομοψυχίας και ανθρώπινων αξιών. Η ιστορία παρουσιάζεται και ως ένα άθροισμα προσωπικών ιστοριών που συναντώνται σε ένα κοινό ιδεώδες, το πολιτικό αναφύεται ως ευθύνη και επιλογή ενώ η ελευθερία και τα δικαιώματα ως αποτέλεσμα κατάκτησης και αγώνα. Το μέρος συνδέεται με το όλον. Η ματιά είναι έτσι τόσο επίσημη και επετειακή όσο και επίκαιρη, κοντά μέσα στο πνεύμα των καιρών των συλλογικών αγώνων για την διεκδίκηση διάφορων σύγχρονων ελευθεριών.

Ενδιαφέρον έχει η συμπερίληψη στην ίδια την έκθεση τεκμήριων «μικροϊστορίας» και επίσημων εγγράφων: στην πρώτη περίπτωση, ένα απτό παράδειγμα είναι οι ασκήσεις εκμάθησης της νεοελληνικής γλώσσας που ο Νίκος Τσικλητήρας (προπάππος του Ελληνα ολυμπιονίκη) ανέθετε στους λόγιους μαθητευόμενους του όπως ήταν ο καθηγητής ανατολικών γλωσσών William Jenks ή ο γλωσσολόγος και δικηγόρος John Pickering. Στην δεύτερη περίπτωση έχουμε επίσημα έγγραφα, όπως το Προσωρινό Πολίτευμα του 1824 που, εκτός από το ελληνικό Σύνταγμα έτσι όπως διατυπώθηκε στην συνέλευση του Άστρους, περιείχε και το πολιτικό Σύνταγμα της Βρετανίας και των Ηνωμένων Πολιτειών. Το περιεχόμενο του δείχνει έναν δίχως άλλο πολιτικό συσχετισμό.

Χειρόγραφο με ασκήσεις για την εκμάθηση ελληνικών με υπογραφή του Πελοποννήσιου δασκάλου Νικόλαου Τσικλιτήρα (Βοστώνη, 25 Αυγούστου 1818)

Λόγω της κυβερνητικής πολιτικής ουδετερότητας του δόγματος Monroe (1923) όμως ,δεν ήταν τόσο η επίσημη πολιτική όσο οι ενέργειες μεμονωμένων ανθρώπων – εκπαιδευτικών, οραματιστών, πολιτικών, και εθελοντών – που καλλιέργησαν το αίσθημα της συμπαράστασης. Ειδική μνεία μέσα από προσωπικά ημερολόγια και επιστολές γίνεται στην συμβολή ανθρώπων όπως ο Samuel Gridley Howe, πορτρέτο του οποίου παρουσιάζει η έκθεση, που μετά από τις ιατρικές σπουδές του στο Χάρβαντ υπηρέτησε ως επικεφαλής χειρουργός του ελληνικού στρατού, ο George Jarvis που συμμάχησε και πολέμησε με τον Κολοκοτρώνη και τον Καραϊσκάκη ή ο Jonathan Pekham Miller που πολέμησε στην αιματηρή μάχη των Μύλων. Ο Μiller ήταν από τους ανθρώπους που υιοθέτησαν ορφανά ελληνόπουλα του πολέμου δίνοντας έτσι την ευκαιρία για μία καλύτερη ζωή (η κατοπινή σταδιοδρομία των υιοθετημένων αυτών παιδιών που διέπρεψαν στην Αμερική παρουσιάζεται σε ξεχωριστή ενότητα πάλι μέσα από γραπτές μαρτυρίες).Σημαντικός ήταν και ο ρόλος του εκδότη και πολιτικού Εdward Everett που διέδωσε τον ελληνικό αγώνα στον τύπο και μαζί με άλλους φιλέλληνες μετέδωσαν τον «ελληνικό πυρετό» στις Η.ΠΑ. Ακόμα και στην ενότητα που δείχνει την δράση των αμερικανών, προτεσταντών ιεραποστόλων στην Ελλάδα, μία δράση που απέβλεπε και στον θρησκευτικό προσηλυτισμό, δεν μπορεί να μην σταθεί κανείς στην εκπαιδευτική συμβολή.

Προσωπικά αντικείμενα του Λόρδου Βύρωνα καταλαμβάνουν και αυτά μία ξεχωριστή θέση ως υπόμνηση της επιρροής που άσκησε ο μεγάλος φιλέλληνας στην συστράτευση των Αμερικανών με τον ελληνικό αγώνα.

Ο ενθουσιασμός και η ανθρώπινη συμπαράσταση ως αποστολή και ηθική αξία αναφύεται από όλες τις πλευρές της έκθεσης. Ακόμα και στην ενότητα που δείχνει την δράση των Αμερικανών προτεσταντών ιεραποστόλων στην Ελλάδα, μία δράση που απέβλεπε και στον θρησκευτικό προσηλυτισμό, δεν μπορεί να μην σταθεί κανείς στην εκπαιδευτική δράση τους (τυπογραφεία, μεταφράσεις εκδώσεις) και στην γέννηση σημαντικών ιδρυμάτων όπως το σχολείο που ίδρυσε ο αιδεσιμότατος John J. Hill και η σύζυγός του, γνωστό ως σήμερα ως Σχολή Χιλλ.

Με τον ελληνικό αγώνα, η σχέση των αμερικανών με τον ελληνικό πολιτισμό και τα αρχαία ιδεώδη μετακινήθηκε από την ιστορία στην ίδια την τρέχουσα πραγματικότητα που ο αμερικανικός λαός αγνοούσε. Μέχρι το πρώτο κύμα των μεταναστών στις Η.Π.Α στα τέλη του 19ου αιώνα, οι Αμερικανοί δεν είχαν ακούσει νεοελληνικά ή συγχρωτιστεί με Ελληνες. Ας σημειωθεί ότι η σκληρή ζωή των μεταναστών στην Αμερική μαρτυρά ότι ο φιλελληνισμός στην ένταση με την οποία παρουσιάζει η έκθεση ήταν μία υπόθεση κυρίως μία φωτισμένης ελίτ που βρήκε ανταπόκριση στον βαθμό που ο ελληνικός αγώνας θύμιζε κάτι από το δημόσιο αίσθημα που είχε αφήσει ο πόλεμος της ανεξαρτησίας. Η ανταπόκριση ήταν όμως μεγάλη: σε λίγες εβδομάδες για παράδειγμα οι εργαζόμενοι στα ναυπηγεία του Μπρούκλιν είχαν συγκεντρώσει μία σημαντική οικονομική βοήθεια ενώ φιλανθρωπικές εκδηλώσεις για την ανεύρεση πόρων γίνονταν από διάφορες οργανώσεις πολιτών.

Τόσο χρονολογικά όσο και θεματικά, η έκθεση σωστά δεν ανοίγει το κεφάλαιο της μετανάστευσης. Υφαίνει μία ηρωϊκή και δυνατή εικόνα της Ελλάδας και μία χωρίς αντιπαραθέσεις σχέση μεταξύ Η.Π.Α και της νεοσύστατης Ελλάδας. Στην πολυδιάστατη συμμαχία Ελλήνων και Αμερικανών, η στάση των Ελλήνων παρουσιάζεται ως ενεργητική και η σχέση ως ένας δεσμός αμφίδρομης αναγνώρισης. Οι επιστολές στου Αδαμάντιου Κοραή προς τον Thomas Jefferson και οι απόψεις τους περί Ελληνικής Επανάστασης, η μνεία του Διονυσίου Σολωμού στην γη του «Βάσινγκτον» στην στροφή 22 του Εθνικού Ύμνου περιγράφουν αυτή την αμοιβαιότητα.

Ο Ύμνος εις την Ελευθερίαν του Διονυσίου Σολωμού, τυπωμένος στο Μεσολόγγι το 1823. Στροφή 22

Περισσότερο όμως, τον ελληνικό αγώνα ως έμπνευση και επιρροή αποτυπώνει το μικρής κλίμακας αντίγραφο του διάσημου αγάλματος «Ελληνίδα Σκλάβα» του Hiram Powers, του πρώτου ολόσωμου γυναικείου γυμνού γλυπτού που εκτέθηκε δημόσια στις Ηνωμένες Πολιτείες πυροδοτώντας έντονες αντιδράσεις. Το έργο που παρουσιάζει την αλυσοδεμένη γυναικεία γυμνή φιγούρα που πουλιέται σκλάβα στους Οθωμανούς – το γυμνό είναι ίσως και μία αναφορά στην αρχαιότητα που καταπατάται – συνδέθηκε συμβολικά με τον αγώνα για την χειραφέτηση των μαύρων σκλάβων στην Αμερική και στον διάλογο Βορείων και Νοτίων σχετικά με την δουλεία.

Κοντά στο αντίγραφο αυτό, ένα άλλο σπουδαίο έκθεμα που εμπλουτίζει εικαστικά την κειμενο-κεντρική έκθεση είναι η «Πτώσις της Κωνσταντινούπλοης» από την σειρά των 24 υδατογραφιών με θέμα τον ελληνικό αγώνα που φιλοτέχνησε το 1936-1839 ο Παναγιώτης Ζωγράφος, κατόπιν ανάθεσης και οδηγιών του στρατηγού Μακρυγιάννη. Στην αριστερή γωνία του πίνακα, η καθισμένη γυναίκα με την γαλανόλευκη φορεσιά που δείχνει με το δάχτυλο της τον Σουλτάνο συνδέει δύο κρίσιμες περιόδους στην ελληνική ιστορία και συμβολίζει, όπως και το γλυπτό του Hiram, την Ελλάδα που στερείται την τιμή και την ελευθερία της.

Η έκθεση είναι γεμάτη από τέτοιες λεπτομέρειες και συμβολισμούς. Ανοίγει ιστορικές διαδρομές και λειτουργεί ως αφετηρία για περαιτέρω μελέτη. Ο θεατής δεν μπορεί βεβαίως να διαβάσει όλα τα έγγραφα, μπορεί όμως μέσα από μία πλάγια επιλεκτική ανάγνωση να νοιώσει τα εκθέματα ως τις διαφορετικές φωνές ανθρώπων και θεσμών που όλες μαζί συνιστούν μία μελωδία γύρω από την αξία του κάθε αγώνα για την κατάκτηση της ελευθερίας και της ανθρώπινης αλληλεγγύης που εμπνέει. Τα εκθέματα είναι μία ευκαιρία να δει και όχι να διαβάσει ιστορικά τεκμήρια, να οραματιστεί το πνεύμα της εποχής αλλά και με αποστασιοποιημένη ματιά, να κατανοήσει την πολιτιστική σκηνή και τις εκθέσεις που γίνονται ως μία συμβολική πράξη σύγχρονων πολιτικών σχέσεων. Κυρίως όμως αποκαλύπτει το σπουδαίο κεφάλαιο του γενναιόδωρου αμερικανικού φιλελληνισμού και την ανθρωπιστική, σημαντική ηθική και έμπρακτη συμβολή της στον αγώνα της Ελλάδας για την ελευθερία.

Η έκθεση «Γενναίοι και Ελεύθεροι» στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη γίνεται στο πλαίσιο των προγραμμάτων της πρεσβείας των ΗΠΑ στην Ελλάδα για τον εορτασμό των 200 χρόνων από την Ελληνική Επανάσταση με τίτλο «ΗΠΑ & Ελλάδα: Γιορτάζοντας 200 χρόνια φιλίας» και διαρκεί έως τις 12 Δεκεμβρίου του 2021.

TAGS
Art For Tomorrow,16-20 June