Andres Serrano στο Πειραιάς Artport

Aυτή τη βδομάδα η Αλεξάνδρα Κοροξενίδη επισκέφτηκε την έκθεση του Αndres Serrano και εκφράζει μια σειρά από διλήμματα σχετικά με τη φύση και την ηθική της φωτογραφίας.

Μία επιλογή από την φωτογραφική ενότητα “Torture” που δημιούργησε ο γνωστός και αμφιλεγόμενος Aμερικανός καλλιτέχνης Andres Serrano το 2015 και εκτέθηκε για πρώτη φορά το 2017, συνδυάζει την αφύπνιση γύρω από πολιτικά ζητήματα, την εξουσία και τα βασανιστήρια ως εργαλείο της μαζί με έναν προβληματισμό γύρω από την φωτογραφία ως απόδοση μίας δυσδιάκριτης σχέσης ανάμεσα στην πραγματικότητα και την σκηνοθεσία, την φωτογραφία ως θέαμα και τον θεατή ως ηδονοβλεψία.

Οι μεγάλων διαστάσεων φωτογραφίες με κυρίαρχο το μαύρο χρώμα, την αίσθηση του τετελεσμένου και του αιχμηρού απλώνονται σαν επιβλητικές παρουσίες στον μεγάλο, άδειο και σκοτεινό χώρο της πέτρινης αποθήκης στο λιμάνι του Πειραιά (οι κατευθύνσεις για την πρόσβαση είναι ελλιπείς). Η έκθεση γίνεται σε συνεργασία με το Δημοτικό Θέατρο Πειραιά, σε επιμέλεια της Σωζήτας Γκοντούνα και είναι μια παραγωγή του πολιτιστικού οργανισμού Out of the box intermedia και της πλατφόρμας Greece in USA.

Αν και παλαιότερη, και από τις πιο σκληρές στο όλο έργο του Serrano, η ενότητα αυτή είναι απόλυτα αντιπροσωπευτική της εμμονής  του καλλιτέχνη με ζητήματα βαθιών ανισοτήτων, βίας και καταπάτησης της ανθρώπινης αξιοπρέπειας που συνεχίζεται και στην σειρά Αmorous (2019) με αντικείμενα και παιχνίδια του 19ου και 20ου αιώνα που κοσμούνται με ρατσιστικές εικόνες.

Όπως και στο σύνολο του έργου του, διακριτή είναι η προσοχή στο φως, στη σύνθεση, στην καθαρότητα και το καδράρισμα που σχεδόν πάντα φτάνει στην αισθητικοποίηση του θέματος δημιουργώντας έτσι ένα σχεδόν διαστροφικό παιχνίδι σύγχυσης ανάμεσα στο επαίσχυντο και το νοσηρό (ακόμα και το βλάσφημο, όπως είχε χαρακτηριστεί ,το γνωστό έργο του καλλιτέχνη από την σειρά Immersions στα τέλη της δεκαετίας του᾽80) και την ομορφιά, καθιστώντας με έναν τρόπο και τον θεατή συνένοχο με την έννοια του ηδονοβλεψία.

Στο Torture, η αισθητικοποίηση συνάδει και με την σκηνοθεσία: όλες οι φωτογραφίες βασίζονται σε πραγματικά μέρη και γεγονότα όπως οι φυλακές της Στάζι και βασανιστήρια που υπέστησαν πολιτικοί κρατούμενοι, τους οποίους όμως, στις φωτογραφίες, υποδύονται 40 μοντέλα ενώ τα σκηνικά είναι αναπαραγωγές της πραγματικότητας που στήθηκαν στο Foundry, έναν καλλιτεχνικό χώρο της ομάδας a/political (παραγωγό του Torture) στο Maubourguet  στην Γαλλία.

O Serrano φέρνει τον θεατή αντιμέτωπο με μία ασυδώπητη πραγματικότητα αλλά την αποδίδει έτσι ώστε να τον παρασύρει σε μία αισθητική περιεργασία της εικόνας. Ταυτόχρονα δημιουργεί μια αίσθηση βωβής μεγαλοσύνης στην οποία συμβάλλει και το φως που θυμίζει την ποιότητα της ιερότητας στην θρησκευτική ζωγραφική της Αναγέννησης και του μπαρόκ. Χαρακτηριστικές είναι και οι εικόνες των μεταλλικών αντικειμένων/εργαλείων βασανισμού που ο καλλιτέχνες αποτυπώνει σαν νεκρές φύσεις.

Όμως, η θέαση αυτή είναι ύπουλη, διότι στην πορεία της ο επισκέπτης συνειδητοποιεί ότι αυτό που έχει αρχικά αναγνωρίσει ως κάτι κατακριτέο είναι εκείνο που συλλαμβάνει τον εαυτό του να «απολαμβάνει» για την αισθητική απόδοση του. Οι στιγμές αυτές της σοκαριστικής συνειδητοποίησης (ότι δηλαδή μπορεί να αφεθεί στις αισθήσεις του μπροστά σε μία εικόνα που βασίζεται σε ένα άκρως βίαιο γεγονός) δημιουργούν ένα διττό αίσθημα: ο θεατής νιώθει θύμα παραπλάνησης αλλά και ένοχος διότι στέκει απαθής (και μόνο οπτικά ενεργός) μπροστά σε αυτό που η φωτογραφία μαρτυρά.

Scold’s Bridle and Breast Ripper, Hever Castle, Kent, UK

Αυτή η επίδραση όμως δεν έχει το βάθος και την σοβαρότητα που απαιτεί το θέμα από το οποίο ο καλλιτέχνης εμπνέεται. Αν το ζήτημα είναι η εικόνα και ο ρόλος της φωτογραφίας ή της σύγχρονης οπτικής κουλτούρας που λόγω διάφορων πτυχών της τελικά προσπερνά την πραγματικότητα αντί να την διυλίζει, πέφτει κανείς στην παγίδα του στερεότυπου. Αν πάλι το ζήτημα είναι να φανεί η λεπτή γραμμή ανάμεσα στον βασανιζόμενο και τον βασανιστή (ότι δηλαδή ο κάθε άνθρωπος μπορεί να είναι και βασανιστής) τότε εύλογα θα αντέτεινε κάποιος ότι ο πραγματικός βασανιστής, είτε είναι εκείνος που λαμβάνει τις αποφάσεις είτε αυτός που εκτελεί το βασανιστήριο, είναι μία εντελώς διαφορετική περίπτωση από τον βασανιστή με την ευρύτερη, μεταφορική, έννοια. Επίκαιρο μοιάζει εδώ το δοκίμιο Regarding the Torture of Others της Susan Sontag σχετικά με το πώς η μεταφορική χρήση της γλώσσας στρογγυλεύει τα νοήματα, υπηρετώντας ή εξυπηρετώντας έτσι κακόβουλους σκοπούς (ο χαρακτηρισμός «παράπλευρες απώλειες» στην πολεμική ειδησεογραφία είναι ίσως ένα παράδειγμα). Το ίδιο μπορεί να συμβαίνει και με την εικόνα ως θέαμα ή το θέαμα ως βασανιστήριο (για παράδειγμα το τσίρκο) και στον βαθμό που το έργο του Serrano επισημαίνει το φαινόμενο, δεν μπορεί παρά να αναγνωρίσει κανείς την κοινωνική και πολιτική ευαισθησία. Όμως, μήπως τελικά οι ίδιες οι φωτογραφίες αναπαράγουν αυτό που κατακρίνουν; Mε άλλα λόγια, μήπως απονευρώνουν το θέμα τους; Ακόμα και αν αυτό δεν ισχύει, μήπως πάλι η παραπλάνηση και εμβύθιση σε κάτι που αίφνης ξαναβλέπει κανείς ως σοκαριστικό αποτελεί μία δοκιμασμένη τεχνική γύρω από το παιχνίδι της πραγματικότητας και της φαντασίωσης/μη πραγματικότητας;

Η έκθεση του Serrano ενεργοποιεί τέτοιες αμφισημίες χωρίς τελικά να παίρνει θέση. Η κουκούλα, ένα από τα μοτίβα της έκθεσης, κρύβει την ταυτότητα του εικονιζόμενου στις δύο φωτογραφίες που παρουσιάζονται. Παράλληλα, η κουκούλα διαφυλάσσει την αξιοπρέπεια του βασανιζόμενου, από την άλλη όμως, τον εκμηδενίζει, περνώντας την κυριαρχία και τον έλεγχο στον βασανιστή ή τον θεατή. Υπάρχου ποικίλες, τέτοιου τύπου, αμφισημίες ανάμεσα στο καλό και το κακό, στο βέβηλο και το ιερό.

Η ηθική είναι κεντρικό ζήτημα. Εκείνο που αναφύεται είναι η τεράστια ευθύνη και η δυσκολία ενός καλλιτέχνη να μιλήσει για τόσο σκληρές, «εξωπραγματικές» σύγχρονες πραγματικότητες. Η ποίηση, η δημιουργία και η πολιτική πραγματικότητα είναι δύσκολος συνδυασμός.

Με αυτή την έννοια, η  έκθεση του Serrano δεν είναι μόνο μία αντιπροσωπευτική εικόνα του έργου του στην Αθήνα, αλλά και μία ευκαιρία να αναλογιστεί κανείς πώς η τέχνη μπορεί να σχολιάσει, μετασχηματίζοντας μία βίαιη πραγματικότητα. Είναι επίσης ένας προβληματισμός γύρω από την έννοια του ντοκυμαντέρ. Είναι όμως και μία γεύση από την τάση της σύγχρονης τέχνης να προτάσσει το σοκ και την σκληρότητα. Η αγνοημένη ομορφιά ίσως θεωρείται ακόμα σύμβαση ή ευκολία.Η ομορφιά με την οποία παρεπιμπτόντως σκοπεύει να ασχοληθεί μέσα από μία καινούρια σειρά έργων που εμπνέονται από την ελληνική αρχαιότητα, απασχολεί τον Serrano,είναι και αυτή καίρια και παρέχει μία άλλη εξίσου απαραίτητη και γόνιμη εικόνα του κόσμου.

H έκθεση του Andres Serrano στο Artport θα διαρκέσει έως τις 3 Οκτωβρίου

ΠΕΙΡΑΙΑΣ Artport, ΠΕΤΡΙΝΗ ΑΠΟΘΗΚΗ ΟΛΠ – Πύλη E2
Καθημερινά 12.00 – 19.00

TAGS