Η Εκκλησία του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου στο Κανέο, Οχρίδα, Δημοκρατία της Βόρειας Μακεδονίας. Photo Lukas Bischoff © Shutterstock

Ποιος είναι τελικά ο ρόλος της UNESCO;

Τα Μνημεία Παγκόσμιας Κληρονομιάς γίνονται συχνά θέμα αντιπαραθέσεων, ενώ υπάρχει ο φόβος πως μετατρέπονται σταδιακά σε ένα τουριστικό brand name.

Η ιδέα πίσω από τα Μνημεία Παγκόσμιας Κληρονομίας (ΜΠΚ) της UNESCO είναι αναμφίβολα εξαιρετική. Η αντίληψη πως υπάρχει μια κοινή ανθρώπινη κληρονομιά, καθώς και μια παγκόσμια μνήμη που πρέπει να προστατευθεί και να διατηρηθεί, είναι ίσως ένα από τα λίγα δείγματα ενός ουμανισμού που φαίνεται να έχει εκλείψει. Αυτή η πίστη στην ανθρωπότητα, η αντίληψη, δηλαδή, πως ο άνθρωπος είναι ικανός για καλό και ομορφιά, έρχεται αντιμέτωπη, φυσικά, με τον φόβο πως τα μνημεία κινδυνεύουν κυρίως από τον ίδιο τον άνθρωπο. Η γέννηση, άλλωστε, του θεσμού των Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς έχει τις ρίζες της στη διάσωση των μνημείων του αρχαίου πολιτισμού της Νουβίας από την καταστροφή που θα έφερνε η κατασκευή ενός φράγματος στην Αίγυπτο.

Όμως υπάρχουν αρκετές περιπτώσεις που οι επιλογές των Μνημείων, Πολιτισμικής ή Φυσικής Κληρονομιάς, είναι αμφιλεγόμενες ή προκαλούν αντιπαράθεση. Μερικές φορές θεωρείται πως οι χαρακτηρισμοί μνημείων και οι επεμβάσεις της UNESCO κρύβουν από πίσω πολιτικές σκοπιμότητες.

Ποιος είναι, λοιπόν, ο ρόλος της; Σίγουρα, η διαχείριση του εκάστοτε μνημείου παραμένει στα χέρια των κρατών. Η UNESCO έχει, δηλαδή, ακριβώς το ίδιο πρόβλημα που έχουν και διάφορα σώματα του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών, δεν μπορεί να παρέμβει άμεσα σε ζητήματα των κρατών-μελών της. Επιπλέον, δεν παρέχει χρηματοδοτήσεις στα ΜΠΚ και έτσι δεν μπορεί να ασκήσει πίεση μέσω στέρησης πόρων. Μάλιστα, συμβαίνει το ακριβώς αντίθετο. Όταν μια χώρα διαφωνεί πολιτικά με αποφάσεις της UNESCO, κόβει τη χρηματοδότηση σε αυτήν ως ένα μέσο πίεσης. Αυτό συνέβη το 2011, όταν η κυβέρνηση των ΗΠΑ μείωσε τη χρηματοδότηση προς την UNESCO κατά 22% (80 εκατομμύρια δολάρια τον χρόνο) ως απάντηση στην αποδοχή της Παλαιστίνης ως κράτους-μέλους από τον οργανισμό. Πρακτικά, το μόνο ισχυρό όπλο που έχει η UNESCO στα χέρια της για να επέμβει και να ασκήσει πίεση είναι να χαρακτηρίσει ένα Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς ως Μνημείο σε Κίνδυνο.

Ένα άλλο ακανθώδες ζήτημα είναι ο ρόλος της σε σχέση με τον τουρισμό. Ο τρόπος που η αγορά αντιλαμβάνεται τα ΜΠΚ είναι με όρους οικονομικούς. Πολλοί το βλέπουν σαν ένα brand name, σαν κάτι που θα μπει στις λίστες των «must see» ταξιδιωτικών προορισμών, που θα φέρει περισσότερους επισκέπτες και, άρα, μεγαλύτερα έσοδα. Μια τέτοια αντίληψη, όμως, φέρνει και την αλλοίωση των ίδιων των μνημείων, ενώ πολλές φορές τα θέτει σε κίνδυνο. Ένα κοντινό μας παράδειγμα είναι η περίπτωση της Οχρίδας στη Βόρεια Μακεδονία, χαρακτηρισμένης το 1980 ως Μνημείο Πολιτισμικής και Φυσικής Κληρονομιάς, που ενδέχεται σύντομα να χαρακτηριστεί ως Μνημείο σε Κίνδυνο, σε μεγάλο βαθμό ως αποτέλεσμα της αύξησης του τουρισμού στην περιοχή. Συμβαίνει, δηλαδή, το εξής παράδοξο: ο ίδιος ο θεσμός των ΜΠΚ, αντί να προστατέψει τα μνημεία, τα βάζει σε κίνδυνο. Επίσης, οι περιοχές γύρω από τα μνημεία συχνά μεταμορφώνονται (όχι προς το καλύτερο), για να καλύψουν της ανάγκες του τουρισμού. Οι κατοικίες γίνονται καταλύματα, τα τοπικά καταστήματα μετατρέπονται σε μαγαζιά με σουβενίρ και οι ντόπιοι πολλές φορές εκτοπίζονται.

Η αλλοίωση ενός μνημείου από τον τουρισμό, σε κάποιες περιπτώσεις, είναι και ηθική. Υπάρχουν περιπτώσεις που μια χώρα προτείνει να ενταχθούν τοποθεσίες που έχουν υπάρξει το σκηνικό ανθρώπινου πόνου και δυστυχίας. Η επιλογή της UNESCO να συμπεριλάβει και τόπους στους οποίους έχουν συμβεί φρικτά γεγονότα και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας είναι κατανοητή και, κατά τη γνώμη μου, απαραίτητη. Ένα μνημείο αναλαμβάνει συχνά τον άχαρο ρόλο της υπενθύμισης του τραύματος. Το Στρατόπεδο Συγκέντρωσης και Εξολόθρευσης του Άουσβιτς, το Μνημείο Ειρήνης της Χιροσίμα και τα Κάστρα και Φρούρια της Βόλτα, στην Γκάνα (κέντρο δουλεμπορίας, όπου εκατομμύρια σκλάβοι στάλθηκαν από εκεί στην Αμερική), αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα. Αν λάβουμε υπόψη μας τον τρόπο που γίνονται αντιληπτά τα ΜΠΚ από τη βιομηχανία του τουρισμού, η UNESCO οφείλει να είναι ιδιαίτερα προσεκτική με την επιλογή τέτοιων τόπων (και είναι), ενώ πρέπει να διασφαλίζει πως θα λειτουργούν ως μνημεία υπενθύμισης και όχι ως «αξιοθέατα» ή αντικείμενα μακάβριας περιέργειας.

Για αυτό και ο ρόλος της UNESCO έχει τεράστια σημασία. Μπορεί να μην έχει τις εξουσίες που φανταζόμαστε, ή που θα θέλαμε, έχει όμως τον απαραίτητο ρόλο ενός εξωτερικού παγκόσμιου φορέα που αξιολογεί και κρίνει τους τόπους που συνθέτουν το αρχείο της παγκόσμιας μνήμης. Τα προβλήματα δημιουργούνται, όταν οι ιδέες και οι ιδεολογίες της UNESCO προσγειώνονται απότομα στην πραγματικότητα της σύγχρονης οικονομίας.

 

Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο τεύχος 2 της «The Art Newspaper Greece» (Αύγουστος – Σεπτέμβριος 2021)

 

TAGS
Art For Tomorrow,16-20 June