Το Κατ’ ισχίον εξάρθρημα του Βλάση Κανιάρη (1971) μπροστά από τη λεντίκα από τη Ζάκυνθο, αρχές 19ου αι., στην έκθεση «Γενέθλιον» στο Μουσείο Μπενάκη. Αρχείο Genethlion

Όταν η σύγχρονη τέχνη συναντά την Ιστορία

Η παρουσία της σύγχρονης τέχνης σε ιστορικούς χώρους ή σε διάλογο με συλλογές ιστορικών μουσείων αποτελεί μια επιμελητική και καλλιτεχνική πρακτική με ισχυρό αποτύπωμα την τελευταία δεκαπενταετία.

 

Για μια σειρά από σύγχρονους καλλιτέχνες, το ενδιαφέρον για το παρελθόν δεν αντανακλάται μόνο στην κατεύθυνση της άντλησης έμπνευσης από την πηγή της αρχαίας ή της νεότερης Ιστορίας μέσα από τη μελέτη κειμένων, πηγών και αρχείων. Στις περιπτώσεις εκθέσεων σύγχρονης τέχνης σε ιστορικούς χώρους ή μουσεία, οι καλλιτέχνες επιλέγουν να απομακρυνθούν από τους λευκούς τοίχου των σύγχρονων εκθεσιακών χώρων και να παρουσιάσουν τα έργα τους υπό ένα διαφορετικό πλαίσιο, το οποίο είναι ήδη νοηματοδοτημένο και ερμηνευτικά φορτισμένο από τα χαρακτηριστικά του τόπου που τα φιλοξενεί ή/και από τα εκθέματά του, στοχεύοντας να ανοίξουν μια δημιουργική συνομιλία ανάμεσα στην ιστορική αφήγηση και τη νεότερη εμπειρία.

Τέτοιου είδους πρακτικές προκαλούν κάθε φορά συζητήσεις με διαφορετικό πρόσημο ως προς τους τρόπους με τους οποίους η νεότερη τέχνη «επισκέπτεται» και οικειοποιείται έναν ιστορικό χώρο, που προσλαμβάνει τα νοήματα και τα χαρακτηριστικά του, αλλά και που προσλαμβάνεται τελικά από τους θεατές σε συνάρτηση με αυτό το περιβάλλον και μέσα από τις νέες αναγνώσεις, ερμηνείες και συσχετισμούς που επιχειρεί.

Στη διεθνή σκηνή, ενδεικτικά παραδείγματα αποτελούν οι τακτικές περιοδικές εκθέσεις στο Freud Museum του Λονδίνου, με έναυσμα τη δημιουργική εκμετάλλευση των αρχείων και των εκθεμάτων του από τους σύγχρονους δημιουργούς. Χαρακτηριστική είναι επίσης η περίπτωση συνάντησης της σύγχρονης τέχνης με τη μεγαλοπρεπή αρχιτεκτονική και καλλιτεχνική δημιουργία του 17ου και του 18ου αιώνα στο Παλάτι των Βερσαλλιών, στο οποίο έχουν προσκληθεί για να εκθέσουν από το 2008 και μετά ονομαστοί σύγχρονοι καλλιτέχνες όπως οι Jeff Koons, Xavier Veilhan, Takashi Murakami, Bernar Venet, Joana Vasconcelos, Giuseppe Penone, Lee Ufan, Anish Kapoor και Olafur Eliasson. Μια αντίστοιχη παράδοση συνύπαρξης σύγχρονης και ιστορικής δημιουργίας έχει διαμορφώσει και το Μουσείο του Λούβρου. Το 2008, ο Βέλγος Jan Fabre παρουσίασε έργα του στις αίθουσες των φλαμανδών, ολλανδών και γερμανών ζωγράφων του μουσείου, ενώ το 2020 η κινητική εγκατάσταση του Βενεζουελανού Elias Crespin προστέθηκε στη συλλογή σύγχρονων έργων που υλοποιούνται έπειτα από ανάθεση, τοποθετούμενο στην Escalier du Midi στη νοτιοανατολική γωνία του Cour Carrée. Πρόκειται για την πιο πρόσφατη προσθήκη στη συλλογή του Λούβρου, πριν τους περιορισμούς που επέβαλε η πανδημία, ακολουθώντας τις προηγούμενες αναθέσεις σε σημαντικούς καλλιτέχνες όπως οι Anselm Kiefer (2007), François Morellet (2010) και Cy Twombly (2010).

Στην Ελλάδα, το Μουσείο Μπενάκη άνοιξε το 2007 την πόρτα της μόνιμης συλλογής του δημιουργώντας εύφορες προϋποθέσεις για τον διάλογο με τη σύγχρονη δημιουργία, υποδεχόμενο την έκθεση «Μέλλον μέσα από το παρελθόν» του Κώστα Βαρώτσου (σε επιμέλεια της υπογράφουσας), στην οποία 21 εικαστικές παρεμβάσεις βρέθηκαν σε συνομιλία με αντίστοιχο αριθμό αποκτημάτων της μόνιμης συλλογής  στις αίθουσες του Κεντρικού Κτιρίου της οδού Κουμπάρη 1. Ενώ το 2008, ο ιστορικός τέχνης Μάνος Στεφανίδης διοργάνωσε στο ίδιο μουσείο την έκθεση του Βλάση Κανιάρη «Γενέθλιον», για την οποία έργα του καλλιτέχνη συνυπήρξαν δημιουργικά μαζί με εκθέματα από όλο το εύρος της ελληνικής ιστορίας, υποστηρίζοντας τη διαχρονική συνέχεια της ελληνικής τέχνης. Στη συνέχεια της πορείας αυτής, μέχρι και σήμερα, πολλές είναι οι εκθέσεις σύγχρονων καλλιτεχνών που φιλοξενήθηκαν σε παραδοσιακά εγχώρια μουσεία (αρχαιολογικά, βυζαντινά, ιστορικά, λαογραφικά κ.ά.), αρχαιολογικούς χώρους ή ιστορικά τοπόσημα.

Κάθε φορά, μπροστά στην αφήγηση του παρελθόντος, η οποία ξεδιπλώνεται μέσα από τον τρόπο που ένας ιστορικός φορέας διαφυλάσσει, ερευνά, εκθέτει και επικοινωνεί υλικά τεκμήρια των ανθρωπίνων επιτευγμάτων, ο σύγχρονος καλλιτέχνης φιλοδοξεί να παρέμβει ώστε να ενεργοποιήσει τον χρόνο και τη μνήμη υπό διαφορετικές συνθήκες, να υπογραμμίσει στέρεες αφηγήσεις του παρελθόντος ή να ανοίξει περάσματα για καινούργιες. Άλλοτε, καλείται να δώσει κίνηση σε ό,τι είναι αμετακίνητο, να κλονίσει παγιωμένες αντιλήψεις και βεβαιότητες, μέσα από μία νέα οπτική. Υπό αυτό το πρίσμα, ο καλλιτέχνης λογίζεται και ως ένας «ερευνητής» της ιστορικής εποχής που συναντά, «διαβάζει» τους χώρους που τον υποδέχονται, διερευνά, αποδέχεται, αμφισβητεί και προτείνει. Από την άλλη πλευρά, μέσα από τέτοιου είδους πρακτικές, χώροι ιστορικοί και ιστορικά μουσεία ανανεώνονται, καθώς αποκαλύπτονται στους παραδοσιακούς –αλλά πλέον και σε νέους– επισκέπτες τους ως τόποι όπου η αίσθηση για το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον συγκλίνει και διαρκώς επαναπροσδιορίζεται. Κατά αυτόν τον τρόπο, κατορθώνουν να λειτουργούν ως τόποι ανοικτοί, με άμεση και επίκαιρη επικοινωνία με την κοινωνία.

Για εμάς, ως θεατές, παραμένει πάντα καίριο το ζήτημα του να διερευνούμε σε τέτοιου είδους παρουσιάσεις το κατά πόσο προκύπτει κάθε φορά ένας επιτυχημένος διάλογος μιας ιστορικής συλλογής ή ενός τόπου με τα νέα έργα, και αν οι σύγχρονες επεμβάσεις λειτουργούν δημιουργικά μέσα στο ιστορικό πλαίσιο και σε σχέση με τα εκθέματα που συνομιλούν. Σε κάθε περίπτωση, ας διατηρούμε στον νου ότι, όταν τα έργα τέχνης τοποθετούνται σε «ασυνήθιστους» τόπους και συνδυάζονται με αναπάντεχους τρόπους, ζητούμενο είναι να προκύπτουν νέα και ενδιαφέροντα μοτίβα ερμηνείας από αυτήν τη συνύπαρξη και την αντιπαραβολή.

 

Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο τεύχος 4 (Δεκέμβριος-Ιανουάριος) της The Art Newspaper Greece

TAGS
Art For Tomorrow,16-20 June