Πανό που αναγράφει «Όχι στον πόλεμο» αιωρείται πάνω από την κεντρική λεωφόρο Nevsky στην Αγία Πετρούπολη στη Ρωσία, 1/3/2022 © AP Photo/Dmitri Lovetsky

Ο πολιτισμός είναι το όπλο της ειρήνης

Με δεδομένη την καταδίκη του πολέμου της Ρωσίας  και την υποστήριξη στον λαό της Ουκρανίας, επιχειρούμε, με τον Ντένη Ζαχαρόπουλο, μία πρώτη εκτίμηση των επιπτώσεων  στον πολιτισμό.

Ο “Bernie” Sanders στα μέσα Μαρτίου, ξεκίνησε την ιστορική ομιλία του στο Αμερικανικό Κογκρέσο διαβάζοντας αυτούσια τη δήλωση της Ρωσικής Συνέλευσης Διανοούμενων. «Η θέση μας είναι απλή. Η Ρωσία δε χρειάζεται κανένα πόλεμο με την Ουκρανία ή τη Δύση. Ένας τέτοιος πόλεμος στερείται κάθε νομιμότητας και ηθικής». Ο Αμερικανός γερουσιαστής του Βερμόντ χαρακτήρισε τη δήλωση «γενναία»  για να προχωρήσει ο ίδιος σε μία εξ ίσου γενναία ομιλία. Δεν επικεντρώθηκε απλώς στον πόλεμο της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας , αλλά εστίασε στους πολέμους που έχει διαπράξει τις τελευταίες δεκαετίες η Αμερική εναντίον άλλων χωρών και στις συνολικές ευθύνες. Η επιλογή του να ξεκινήσει με τη δήλωση των διανοούμενων της Ρωσίας έχει συμβολικές προεκτάσεις, αφού μέχρι εκείνη τη στιγμή μεγάλες σκηνές σε Ευρώπη και ΗΠΑ, πολιτιστικοί οργανισμοί, φορείς  είχαν προχωρήσει σε ακυρώσεις παραστάσεων, σε αποκλεισμούς καλλιτεχνών, σε διακοπή προγραμματισμένων εκδηλώσεων επιβάλλοντας εμπάργκο στη ρωσική κουλτούρα, στον πολιτισμό και στους Ρώσους καλλιτέχνες  και διανοούμενους. Το ίδιο συνέβη και στη χώρα μας.

 

Η ανακοίνωση της Μητροπολιτικής Όπερας της Νέας Υόρκης σημείωνε μάλιστα ότι «κόβει τους καλλιτεχνικούς της δεσμούς με υποστηρικτές του Πούτιν» βάζοντας «πάγο» στα Μπαλέτα Μπολσόι, τον διάσημο μαέστρο Valery Gergiev αλλά και την  περιζήτητη σοπράνο Anna Netrebko. Οι αποκλεισμοί των οποίων πήραν τη μορφή ντόμινο. Η Ουκρανική Ακαδημία Κινηματογράφου κάλεσε την παγκόσμια κινηματογραφική κοινότητα να αποκλείσει ταινίες ρωσικής προέλευσης από τα μεγάλα φεστιβάλ, από  τη διανομή. Σε κρίση και οι σχέσεις μεγάλων Μουσείων της Ευρώπης και της Ρωσίας που μετά από μακροχρόνιες σχέσεις φιλίας και συνεργασίας αποσύρουν ένθεν και ένθεν έργα τέχνης που είχαν αποστείλει με τη μορφή δανείου για  σημαντικές περιοδικές εκθέσεις. Την ίδια στιγμή στη Ρωσία, σε δεκάδες πόλεις αλλά κυρίως στη Μόσχα και στην Αγία Πετρούπολη, πραγματοποιήθηκαν αντιπολεμικές συγκεντρώσεις με την αστυνομία να παραδίδει μαθήματα βίας και καταστολής εναντίον των ειρηνικών διαδηλωτών. Τον πόλεμο καταδίκασαν χιλιάδες Ρώσοι πολίτες, καλλιτέχνες που μίλησαν δημόσια, παραιτήθηκαν από τις θέσεις τους, υπέστησαν συνέπειες διευκρινίζοντας, ωστόσο, ότι δεν ταυτίζονται ούτε με τους χειρισμούς του Ζελένσκι ούτε με τον ανταγωνισμό μεταξύ Ρωσίας- ΗΠΑ-ΝΑΤΟ και των κυβερνήσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τον έλεγχο της ενέργειας στην περιοχή.  Περίπου 18.000 εργαζόμενοι στον ρωσικό πολιτισμό  πρόλαβαν να υπογράψουν μέχρι τις 4 Μαρτίου ανοιχτή επιστολή κατά του πολέμου. Οι καλλιτέχνες Alexandra Sukhareva και Kirill Savchenkov, καθώς και ο επιμελητής Raimundas Malašauskas, ανακοίνωσαν ότι δε θα εκπροσωπήσουν τη Ρωσία στην 49η Μπιενάλε της Βενετίας αφήνοντας το εθνικό περίπτερο κλειστό.

 

Η καταδίκη του πολέμου που κήρυξε η Ρωσία εναντίον της Ουκρανίας και η συμπαράσταση στον ουκρανικό λαό είναι δεδομένα και αδιαπραγμάτευτα. Οι μάχες μαίνονται και για πρώτη φορά ο πολιτισμός, το μεγάλο όπλο κατά του πολέμου, φαίνεται να χάνει τον πραγματικό στόχο και να στρέφεται εναντίον των καλλιτεχνών. Είναι άλλο η τέχνη και άλλο η προπαγάνδα ﮲άλλο ο Τσαϊκόφσκι και ο Ταρκόφσκι και άλλο κάποιος που κάνει «τέχνη» για να προασπιστεί την πολιτική του Πούτιν. Το πρώτο διαφυλάττεται ως κόρη οφθαλμού, το δεύτερο παραδίδεται στην πυρά. Αλλά σε καμία περίπτωση δεν εξισώνονται. Αρκεί να φανταστούμε να «κόβονται» οι καλλιτέχνες που προέρχονται από το Αφγανιστάν﮲ Όχι οι προπαγανδιστές των Ταλιμπάν αλλά μία γυναίκα κινηματογραφίστρια, για παράδειγμα, που με κίνδυνο της ζωής της γύρισε ένα ντοκιμαντέρ. Οι πολιτιστικές διακρίσεις και ο νέο-μακαρθισμό που επιχειρείται ποιον ευνοούν και ποιον πλήττουν; Τον Πούτιν και το καθεστώς του ή τον πολιτισμό, την ελευθερία της σκέψης και της έκφρασης;

 

Συνομιλήσαμε με τον Ντένη Ζαχαρόπουλο, διακεκριμένο ιστορικό και κριτικό τέχνης. Τον ρωτήσαμε πώς αποτιμά τα μέτρα που πάρθηκαν ως προς τις πολιτιστικές συνεργασίες λόγω πολέμου, τις πολιτιστικές κυρώσεις που επιβλήθηκαν κατά Ρώσων καλλιτεχνών και φορέων. Του ζητήσαμε να σχολιάσει αυτό που συμβαίνει διεθνώς. Οι αποκλεισμοί σε καλλιτέχνες με βάση την εθνικότητα, τον τόπο καταγωγής τους είναι βάσιμοι; Ασκείται μια μορφή λογοκρισίας; Με τέτοιες ενέργειες τελικά στοχοποιείται, εργαλειοποιείται ο πολιτισμός;

 

«Για να πληγεί ο Πούτιν, στοχοποιείται ο ρωσικός λαός, η κουλτούρα και ο πολιτισμός ολόκληρης της χώρας. Τη στιγμή που πρώτοι αντέδρασαν κατά του πολέμου οι Ρώσοι καλλιτέχνες, οι διευθυντές πολιτιστικών και καλλιτεχνικών θεσμών. Όταν βόλευε τη Δύση ο Πούτιν ήταν καλός χριστιανός, γιατί πήγαινε στο Άγιον Όρος. Τώρα που δε συμφέρει, βγήκε στην επιφάνεια το θαμμένο αφήγημα του «κακού» Ρώσου. Με τον ίδιο τρόπο που αρκετοί Έλληνες, στην περίοδο των μνημονίων, ταύτισαν τους Γερμανούς με τους Ναζί. Τέτοιες μεταθέσεις της σημασίας ενεργοποιούν τραγικά κατάλοιπα κάθε είδους παρωχημένης προπαγάνδας. Σίγουρα δεν εννοώ πως μπορεί κάποιος με όποιον τρόπο να απενεχοποιήσει την καταπάτηση του διεθνούς δικαίου και την εγκληματική επίθεση του Πούτιν στην Ουκρανία. Απλώς, τέτοιες γενικεύσεις που ισοπεδώνουν την αξιοπρέπεια των λαών, της ιστορίας και της παιδείας τους, αντί να βοηθήσουν τον ρωσικό λαό και την παιδεία του να συνεχίσει να καταδικάζει, με τον λόγο των πνευματικών ανθρώπων, την εγκληματική αυθαιρεσία και τον αυταρχισμό των πολιτικών και οικονομικών αρχόντων του, τον θίγουν και τον απομονώνουν.

Αυτή τη στιγμή έχουμε έναν εγκληματικό πόλεμο πεδίου και έναν οικονομικό εκβιασμό που αφορά το κόστος της ενέργειας διεθνώς.

Εξαιτίας του πολέμου, η Δύση μποϊκοτάρει οποιοδήποτε ρωσικό προϊόν. Το θέατρο, ο χορός, η ζωγραφική, η μουσική, η όπερα, το μπαλέτο δεν είναι κονσέρβες και παπούτσια. Παρακάμπτουμε έτσι το αμιγώς πολιτικό θέμα, μεταθέτοντας τις κυρώσεις στον πολιτισμό και την ελευθερία της έκφρασης, ξεκινώντας ένα «κυνήγι μαγισσών» των καλλιτεχνών βάσει της εθνικής τους ταυτότητας. Μεταθέτουμε τις ευθύνες, αποπροσανατολίζοντας την κοινή γνώμη προς ψεύτικους εχθρούς αντί για απόδοση των πραγματικών υπευθύνων. Σίγουρα δε φταίει για την εγκληματική εισβολή στην Ουκρανία ούτε η Λίμνη των Κύκνων, ούτε  κάποιοι καλλιτέχνες, επειδή  γεννήθηκαν Ρώσοι.

Η περιθωριοποίηση αυτή συνιστά μία έμμεση λογοκρισία πιο ύπουλη από την άμεση, καλλιεργώντας την  προκατάληψη και το μίσος. Δημιουργείται έτσι μία τρομοκρατία που επιτυγχάνει, στο τέλος, ο κόσμος να αυτολογοκρίνεται﮲ να διστάζει να μιλήσει υπέρ της ρωσικής τέχνης και ενάντια στον αποκλεισμό των καλλιτεχνών, φοβούμενος πως θα τον κατατάξουν στους υποστηρικτές του Πούτιν. Όπως παλιά, που αν έλεγες «Μ’ αρέσει ο Ρίτσος» σου έλεγαν «Είσαι κομμουνιστής» κι αν έλεγες «Μ’ αρέσει ο Καβάφης», σου έλεγαν «Είσαι ομοφυλόφιλος». Ξαναβγαίνει στην επιφάνεια πιο έντονα, ένα καταπιεσμένο υποσυνείδητο από τα κατάλοιπα της προπαγάνδας η οποία  κυριάρχησε από τον Μεταξά, την Κατοχή, τον Εμφύλιο έως  την περίοδο της Χούντας. Καταργώντας τον κριτικό λόγο, καταργούμε και την ουσία του ζωντανού πολιτισμού σε κάθε του μορφή, χειραγωγούμε τις συνειδήσεις και στρέφουμε τους πάντες εναντίον των πάντων.

Δεν κάνεις πολιτιστικό εμπάργκο σε μία χώρα, με δικαιολογία τον πόλεμο, διότι ο πολιτισμός είναι το κυριότερο όπλο της ειρήνης και της ζωής των ανθρώπων. Αυτό ισοπεδώνει, οδηγεί σε έναν αποκλεισμό που εκφράζει οριακά, ρατσιστικά στοιχεία, όχι για το χρώμα ή τη φυλή, αλλά για την εθνικότητα και τη γλώσσα. Όπως είχε πει, τόσο ορθά, στη Βουλή των Ελλήνων ο Λορέντζος Μαβίλης, «χυδαίες γλώσσες δεν υπάρχουν, χυδαίοι άνθρωποι υπάρχουν».

 

To άρθρο δημοσιεύθηκε στο τεύχος #6 της The Art Newspaper Greece (ΑΠΡΙΛΙΟΣ-ΜΑΙΟΣ 2022)

 

TAGS
Art For Tomorrow,16-20 June