Ο Χοκουσάι και το Βιβλίο των Πάντων

Οι Ολυμπιακοί του Τόκυο είναι μια καλή αφορμή να στρέψουμε τα βλέμματα προς την Ιαπωνία, όπου και αν αυτή βρίσκεται. Ανάμεσα στις εκθέσεις που ετοιμάζει το Βρετανικό Μουσείο είναι προγραμματισμένη και εκείνη για τα 103 ξεχασμένα σχέδια του Κατσουσίκα Χοκουσάι (1760–1849). Στα «highlights» της περιγραφής της έκθεσης, η οποία έχει τίτλο Hokusai: The Great Picture Book of Everything, βρίσκεται ένα σκίτσο που μου τράβηξε την προσοχή: δυο γάτες κοιτάζονται μπροστά από μερικά φύλλα ιβίσκων. Αρχικά φαίνεται κάτι απλό. Όμως, μέσα σε αυτή την πολύ μικρή σκηνή αισθάνεται κανείς πως παραμονεύει ένας ολόκληρος κόσμος. Ανάμεσα στα βλέμματα των δυο γατιών, στην χορευτική, ρευστή στάση των σωμάτων τους, στα απειλητικά νύχια τους και στα φύλλα που γεμίζουν και αδειάζουν την εικόνα, μπορεί κανείς να χαθεί για ώρα. Το ίδιο συμβαίνει με πολλά από τα έργα του Χοκουσάι. Το γνωστότερο του, Το Μεγάλο Κύμα, (το οποίο θα βρίσκεται ανάμεσα στα εκθέματα) έχει μια παρόμοια δυναμική.

Όμως, αυτό που έχει ενδιαφέρον στην συγκεκριμένη έκθεση είναι τα 103 μικρά σχέδια. Τα συγκεκριμένα σχέδια συνθέτουν ένα βιβλίο ή καλύτερα μια εικονογραφημένη εγκυκλοπαίδεια, που ο Χοκουσάι είχε ονομάσει Το Μεγάλο Εικονογραφημένο Βιβλίο των Πάντων. Αυτό που κάνει αυτή την σύνθεση εξαιρετική είναι ότι πρόκειται εν μέρει για το αποτέλεσμα των νοητικών ταξιδιών του ίδιου. Ο καλλιτέχνης, μη μπορώντας να ταξιδέψει εκτός Ιαπωνίας με τρόπο φυσικό, λόγω του «lockdown» που είχε επιβάλει η φεουδαρχική στρατιωτική κυβέρνηση των Σοουγκούν, πραγματοποίησε τα ταξίδια του μέσω της ζωγραφικής. Τα σχέδια του πηγαίνουν στην Ινδία και στην Κίνα, αλλά και πίσω στην ιστορία, με κάποια από αυτά να απεικονίζουν την αρχή της γεωργίας και την ανακάλυψη της φωτιάς. Και είναι υπέροχο που ανάμεσα στα μεγαλειώδη αυτά θέματα που καταπιάνεται, όπως την προέλευση του Βουδισμού, ο Χοκουσάι τοποθετεί και την εικόνα που περιέγραψα παραπάνω, με τις δυο γάτες, ή άλλες, όπως εκείνη που απεικόνιζε διάφορα υδρόβια πτηνά.

Το βιβλίο έχει κάνει και αυτό το δικό του ταξίδι. Τα σχέδια του κανονικά δεν θα έπρεπε να έχουν επιβιώσει, καθώς ο ρόλος τους ήταν να λειτουργήσουν σαν βάση και οδηγός για την χάραξη και την παραγωγή των τελικών ξυλογραφιών. Το Βιβλίων των Πάντων δεν εκδόθηκε ποτέ, και για αυτό τον λόγο τα σχέδια διασώθηκαν. Αυτά με τη σειρά τους πέρασαν στην κατοχή του συλλέκτη και κοσμηματοπώλη Henri Vever (1854–1942) και τελευταία φορά που καταγράφτηκαν δημόσια, ήταν σε μια δημοπρασία το 1948 στο Παρίσι. Μετά τα ίχνη τους χάθηκαν για 70 χρόνια, και έκαναν την εμφάνιση τους, πάλι στο Παρίσι, το 2019.

Το Μεγάλο Εικονογραφημένο Βιβλίο των Πάντων του Χακουσάι τώρα εκτίθεται για πρώτη φορά. Έχει ταξιδέψει με διάφορους τρόπους, τόσο στον χώρο, όσο και στο χρόνο και φαίνεται να επανήλθε στο προσκήνιο την ιδανική χρονική στιγμή.

Η έκθεση του Βρετανικού Μουσείου, Hokusai: The Great Picture Book of Everything, θα διαρκέσει από τις 30 Σεπτεμβρίου του 2021 μέχρι τις 30 Ιανουαρίου του 2022.

TAGS