Η αποαποικιοποίηση των δυτικών μουσείων – Το «ρωσικό» πρόβλημα

O ιστορικός τέχνης Konstantin Akinsha γράφει για την προβληματική πλέον ταξινόμηση των καλλιτεχνών με εθνικούς χαρακτηρισμούς.

Η επιθετικότητα της Ρωσίας ενάντια στην Ουκρανία έχει πυροδοτήσει μια θερμή συζήτηση στην ουκρανική καλλιτεχνική κοινότητα σχετικά με το τι να κάνουν με την ρωσική κουλτούρα. Σήμερα, η πιασάρικη λέξη «αποαποικιοποίηση» ακούγεται πολύ συχνά. Μπορεί να μοιάζει λίγο παράδοξο να παραδώσω εγώ ένα σύντομο μάθημα ιστορίας, αλλά η παρούσα κατάσταση αξίζει μια σύντομη αναδρομή στο παρελθόν.

Η τσαρική Ρωσία ενσωμάτωσε τα ουκρανικά εδάφη δυτικά του ποταμού Δνείπερου το 1667. Το 1793, μετά τη δεύτερη διχοτόμηση της Πολωνίας, η ρωσική αυτοκρατορία προσάρτησε τα εδάφη ανατολικά του ποταμού. Από εκείνη τη μέρα, η Ουκρανία ανήκε στη Ρωσία και αργότερα πέρασε στη Σοβιετική Ένωση. Μετά την επανάσταση, οι Μπολσεβίκοι έπνιξαν μια ανεπιτυχή απόπειρα ανεξαρτητοποίησης του κράτους το 1917-21. Η λεγόμενη «Ουκρανοποίηση», που αρχικά υποστηρίχθηκε από την Μόσχα, τελείωσε οριστικά το 1931 με αδίστακτες εκκαθαρίσεις της ουκρανικής διανόησης. Μετά το κύμα των σκληρών διώξεων ο Ουκρανικός Μοντερνισμός καταδικάστηκε σε λήθη. Τα έργα όμως που δεν καταστράφηκαν στάλθηκαν σε μυστικές αποθήκες και μάζευαν σκόνη μέχρι την κήρυξη της ανεξαρτησίας το 1991.

Η Ρωσία του Πούτιν κληρονόμησε το ιμπεριαλιστικό αφήγημα της ρωσικής αυτοκρατορίας και της Σοβιετικής Ένωσης, και η Δύση έγινε απρόθυμος συνεργός. Η λέξη «Ρωσία» χρησιμοποιείται συχνά για να περιγράψει τη Ρωσική αυτοκρατορία, τη Σοβιετική Ένωση και τη σύγχρονη Ρωσική Ομοσπονδία. Ο ορισμός – ομπρέλα «Ρωσική αβάν γκάρντ», που εισήχθη στη δυτική αγορά της τέχνης, καλύπτει τον ριζοσπαστικό Μοντερνισμό που άκμασε σε διαφορετικά μέρη της Ρωσικής Αυτοκρατορίας και της Σοβιετικής Ένωσης. Τα δυτικά μουσεία, μέχρι σήμερα, ταξινομούν  στους καταλόγους και στις ιστοσελίδες τους πολλούς Ουκρανούς καλλιτέχνες ως Ρώσους.

Αυτή η παρανόηση ενοχλεί τους Ουκρανούς ιστορικούς τέχνης. Το σύνθημα της μάχης στις αρχές της δεκαετίας του 2000 ήταν «ο Malevich είναι Ουκρανός!» Ο Malevich γεννήθηκε στο Κιέβο και δήλωνε στα απομνημονεύματά του πως ήταν Ουκρανός που απολάμβανε το salo (ουκρανικό λαρδί). Ο εικαστικός βρήκε αργότερα καταφύγιο στην Ουκρανία, όπου δίδαξε στο Ινστιτούτο Τέχνης του Κιέβου από το 1928 έως το 1930, καθώς δεν μπορούσε να εξασφαλίσει κάποια επίσημη θέση στη Μόσχα ή στο Λένινγκραντ την περίοδο εκείνη. Η επιρροή του Malevich στην ουκρανική τέχνη ήταν εξαιρετικά καθοριστική και η συμμετοχή στην πολιτιστική ζωή καίρια. Ωστόσο, μια καμπάνια που ξεκίνησε το 2015 για τη μετονομασία του κεντρικού αεροδρομίου του Κιέβου σε Malevich έσβησε αθόρυβα.

Σήμερα πολλοί ιστορικοί τέχνες προτιμούν να μην χρησιμοποιούν εθνικούς χαρακτηρισμούς για την ταξινόμηση των καλλιτεχνών. Τα μουσεία στις ΗΠΑ, όμως, χρησιμοποιούν ένα τέτοιο σύστημα ταξινόμησης. Ο ιστότοπος του Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης στην Νέα Υόρκη (Museum of Modern Art – MoMA) ταυτοποιεί τον Malevich ως «Ρώσο, γεννημένο στην Ουκρανία», ακόμα και αν ο καλλιτέχνης ήταν Πολωνικής καταγωγής, και η Ουκρανία δεν υπήρχε ως χώρα την περίοδο που έζησε. Τα Μουσεία Τέχνης του Harvard (Harvard Art Museums), επίσης, πιστεύουν πως ο εικαστικός ήταν Ρώσος. Σύμφωνα με τον ιστότοπό τους, γεννήθηκε στο «Κίεβο (Kiev), Ρωσία». Τα Μουσεία Τέχνης του Harvard δεν είναι το μόνο ίδρυμα που διαπράττει ένα τέτοιο λάθος. Η διαφορά ανάμεσα στη Ρωσία και τη Ρωσική Αυτοκρατορία διέφευγε της προσοχής της πλειοψηφίας των μουσείων στη Δύση. Ας παραβλέψουμε την ορθογραφία του ονόματος της πόλης (Kiev αντί για το ορθό Kyiv). Η ιστοσελίδα του Stedelijk Museum στο Άμστερνταμ αναφέρει πως ο Malevich γεννήθηκε στο «Κίεβο (Kiev, UA)» αν και το ανεξάρτητο κράτος τη Ουκρανίας, γνωστό με τη συντομογραφία UA, ιδρύθηκε 112 χρόνια μετά τη γέννηση του καλλιτέχνη. Μόνο η Tate Modern προσπαθώντας με θάρρος να αποφύγει τα προβλήματα περιγράφει  τον Malevich ως «Πολωνό-Ουκρανό Ρώσο αβάν γκάρντ καλλιτέχνη».

Η σύγχυση γύρω από τους εθνοτικούς χαρακτηρισμούς, την ορθογραφία και τα ιστορικά ονόματα διαφορετικών χωρών δεν περιορίζεται στον δημιουργό του Σουπρεματισμού. Ο Vasil Yermilov (1894-1968), η πεμπτουσία του Ουκρανικού κονστρουκτιβισμού που πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στο Χάρκοβο, αναφερόταν μέχρι πολύ πρόσφατα στην ιστοσελίδα του MoMA ως Ρώσος. Έπειτα από ένα πλήθος εκκλήσεων Ουκρανών ιστορικών τέχνης, ο καλλιτέχνης έγινε Ουκρανός. Ένα ακόμη θετικό αποτέλεσμα της αποκατάστασης του Yermilov ήταν πως το μουσείο, κατόπιν αρκετών αιτημάτων της Tetiana Filevska, της καλλιτεχνικής διευθύντριας του ουκρανικού ινστιτούτου, τελικά διόρθωσε την τοποθέτηση του έργου Composition No.3, το οποίο για πολλά χρόνια ήταν τοποθετημένο ανάποδα! Ωστόσο ο Yermilov έχει παραμείνει  Ρώσος στις ιστοσελίδες του County Museum of Art στο Λος Άντζελες και στο Mead Art Museum στο Άμρεστ της Μασαχουσέτης (Amherst, Massachusetts).

Όλες αυτές οι λεπτομέρειες μπορεί να μοιάζουν μικρές ή επουσιώδεις, αλλά είναι ουσιαστικές όχι μόνο για να καθησυχαστεί το ουκρανικό κοινό αίσθημα. Τα μουσεία επιτέλους συνειδητοποιούν την ανάγκη να εφαρμοστούν  συγκεκριμένα ιστορικά πρότυπα στις περιγραφές των αντικειμένων των συλλογών τους, να μάθουν τα ιστορικά ονόματα  των χωρών καταγωγής των καλλιτεχνών και να μάθουν πως ακριβώς γράφεται το Κίεβο.

*Ο Konstantin Akinsha είναι ιστορικός τέχνης, επιμελητής και ιδρυτικό μέλος του συμβουλίου του Avant-garde Art Research Project στο Ηνωμένο Βασίλειο

Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο τεύχος 346 (Ιούνιος 2022) του The Art Newspaper UK.

 

TAGS