Γιάννης Χαμηλάκης «Οι συνέπειες της αποικιοκρατίας καθορίζουν ακόμα τις ζωές μας»

Ο καθηγητής αρχαιολογίας και νεοελληνικών σπουδών στο Πανεπιστήμιο Μπράουν των ΗΠΑ εστιάζει στο κίνημα της απο-αποικιοποίησης και αναφέρεται μεταξύ άλλων στα κινήματα που αναπτύσσονται, όπως το Black Lives Matter, το αντι-αποικιακό, το φεμινιστικό. 

«Το αίτημα της απο-αποικιοποίησης δεν είναι απλώς μία πρόταση, είναι αδήριτη ανάγκη, είναι πλέον υπαρξιακό ζήτημα» μάς λέει ο αρχαιολόγος Γιάννης Χαμηλάκης. Έχει αρθρογραφήσει και μιλήσει για το κίνημα της παγκόσμιας απο-αποικιοποίησης και της απο-αποικιακότητας που «…θέτουν και το ζήτημα της επιστροφής των λεηλατημένων πολιτιστικών αγαθών στις αποικιοκρατούμενες χώρες», όπως έχει πει στο παρελθόν. Ερωτηθείς πώς συνδέεται με την κοινωνία κι αν είναι μια καινούργια πρόταση ή μία ανάγκη που μας έρχεται από το μέλλον εξηγεί: «Το σημερινό, παγκόσμιο κίνημα της απο-αποικιοποίησης είναι ένα φαινόμενο πολύ ευρύτερο από το αίτημα της επιστροφής λεηλατημένων πολιτισμικών αγαθών, θέτοντας παράλληλα αυτό το αίτημα σε διαφορετική βάση σε σχέση με το τι συνέβαινε μέχρι τώρα. Είναι ένα κίνημα που εδράζεται στην πεποίθηση πως η ευρωπαϊκή αποικιοκρατία δεν είναι παρελθόν αλλά ένα συνεχές παρόν, ένα φαινόμενο του οποίου οι συνέπειες καθορίζουν ακόμα και σήμερα τις ζωές μας αλλά και την τύχη του πλανήτη γενικότερα. Ας σκεφτούμε τις αγεφύρωτες ανισότητες ανάμεσα στον Βορά και στον Νότο, την κληρονομιά της διατλαντικής δουλείας, την αντιμετώπιση του περιβάλλοντος και της φύσης ως πόρων προς εξόρυξη και εκμετάλλευση ή το παγκόσμιο κίνημα μετανάστευσης από τον λεηλατημένο Νότο στον Βορά, σε αναζήτηση βιώσιμων συνθηκών».  

 Παράλληλα, θέτει το ευρύτερο ζήτημα της αποικιακότητας, δηλαδή της φιλοσοφικής-ιδεολογικής, γνωσιολογικής και κοινωνικοπολιτικής συνθήκης που οδήγησε στην αποικιοκρατία αλλά και στην αποικιοκρατική νεωτερικότητα: τις φυλετικές ιεραρχίες και διακρίσεις, την ιδέα της λευκής υπεροχής, τον ευρωκεντρισμό, την αποθέωση του αυτόνομου εαυτού (σχεδόν αποκλειστικά, λευκού άντρα), και τον ανθρωποκεντρισμό δηλαδή την ιδεολογία που ιεραρχεί το ανθρώπινο είδος ως το ανώτερο πάντων, δικαιολογώντας έτσι κάθε εκμετάλλευση σε βάρος άλλων ειδών αλλά και του ενδιαιτήματός τους. Μ’ άλλα λόγια, το κίνημα αυτό επαναπροσδιορίζει τη νεωτερικότητα ως μια φυλετική-αποικιακή-πατριαρχική συνθήκη που δομήθηκε πάνω στην εκμετάλλευση των θεωρούμενων ως ιεραρχικά κατώτερων είτε πρόκειται για ανθρώπους, είτε πρόκειται για άλλα ήδη είδη, είτε για τη φύση και τον πλανήτη».  

Ο κ. Χαμηλάκης μας αναλύει ότι το αίτημα για την επιστροφή των πολιτισμικών αγαθών στα πλαίσια του κινήματος «δεν έχει να κάνει με εθνικιστικές διεκδικήσεις, εξάλλου το έθνος και η λογική του είναι μια ακόμα έκφραση της νεωτερικής αποικιακότητας, αλλά ούτε και με την ευρωκεντρική ρητορεία περί αριστουργημάτων και ανώτερων πολιτισμών. Αντίθετα, συνιστά ένα μόνο, επιμέρους αλλά σημαντικό βήμα στον αγώνα για την απο-αποικιοποίηση. Έχει ενδιαφέρον πως το αίτημα πλέον δεν ορίζεται απλώς ως επιστροφή (return/repatriation) αλλά ως repair, όρος που περιλαμβάνει και την επιστροφή αλλά και τη θεραπεία, την αναδημιουργία, στο βαθμό που είναι δυνατό, των σχέσεων ανάμεσα στους ανθρώπους, τα αντικείμενα και το περιβάλλον, σχέσεις που διέρρηξαν η αποικιοποίηση και η αποικιοκρατική συνθήκη. Κάτι τέτοιο, και πολύ περισσότερο το ευρύτερο αίτημα της απο-αποικιοποίησης δεν είναι απλώς μια πρόταση, είναι αδήριτη ανάγκη, είναι πλέον υπαρξιακό ζήτημα, και για το ανθρώπινο είδος και για τον πλανήτη. Οι φορείς του κινήματος είναι πολλοί και ποικίλοι, από το Black Lives Matter στα κινήματα των ιθαγενών ανά τον κόσμο (ακόμα και στην Ευρώπη), τα κινήματα για την απο-αποικιοποίηση των μουσείων, και το αντι-αποικιακό φεμινιστικό κίνημα».  

 Με δεδομένο ότι ζούμε στην εποχή της «κουλτούρας τη οθόνης», με την τεχνολογία να ανοίγει νέους δρόμους στην πρόσληψη της τέχνης διευρύνοντας μάλιστα το κοινό, τον ρωτήσαμε την άποψή του για το ρόλο των μουσείων.  

 «Τα μουσεία οφείλουν όχι μόνο να επανακαθορίσουν τον ρόλο τους αλλά και να επανεξετάσουν την οντολογική τους υπόσταση», απαντά. «Μ’ άλλα λόγια, το ερώτημα δεν είναι απλώς πώς τα σημερινά μουσεία θα αντιμετωπίσουν τις διάφορες κρίσεις ή πώς θα προσαρμοστούν στις νέες συνθήκες, αλλά πώς θα oρίζονταν σήμερα δεδομένης της ιστορικής τους σχέσης με την αποικιακότητα, το έθνος και τον εθνικισμό, αλλά και με το γνωσιολογικό και αισθητηριακό καθεστώς που η αποικιακή νεωτερικότητα εγκαθίδρυσε﮲ τη λογική της αυτόνομης όρασης, την αποθέωση της υψηλής τέχνης, τη διάκριση ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν, την τελεολογική αντίληψη της ιστορίας. Για να σταματήσουν τα μουσεία να αποτελούν είτε ναούς που εμπνέουν δέος για χρυσούς αιώνες και προγονικά κλέη είτε σχολεία που ειδικεύονται στην ενσώματη, εθνική παιδαγωγία είτε χώρους παραγωγής και αναπαραγωγής συμβολικού κεφαλαίου, θα πρέπει να αναμετρηθούν με την κληρονομιά τους. Θα πρέπει να τολμήσουν να αμφισβητήσουν τους εθνικούς μύθους και τις φυλετικές και πολιτισμικές ιεραρχήσεις, να αναδείξουν άλλα παρελθόντα αλλά και παρόντα, να επικοινωνήσουν με τα παγκόσμια κινήματα, σαν αυτά που αναφέραμε παραπάνω».  

 Σχετικά με το ποιο θα είναι το κυρίαρχο θέμα της επόμενης ημέρας στην αρχαιολογία, παρατηρεί: «η συζήτηση όχι μόνο για τον κοινωνικό και πολιτικό ρόλο της αλλά και για την εκ βάθρων επαναθεμελίωσή της, έχει ανοίξει για τα καλά εδώ και καιρό, συζήτηση που έχει ενταθεί τα τελευταία δύο χρόνια με το κίνημα της αποαποικιοποίησης. Το μέλλον θα δείξει τι είδους “αρχαιολογίες” θα αναδειχτούν μέσα απ’ αυτή τη διαδικασία».  

 

Το άρθρο δημοσιεύτηκε στο τεύχος #5 της  The Art Newpaper Greece (Φεβρουάριος-Μάρτιος 2022)

TAGS